Doğru cevap:

1.1. (6 puan) Aşağıdaki kazanımlardan herhangi üçünün Kaynak B ile ilişkilendirilerek yazılması beklenir; her biri 2 puandır.

• Kimlik kazanma ve kendini tanıma: “Artık kim olduğumu ve nereden geldiğimi daha iyi biliyorum.” (2 puan)
• Aidiyet duygusunun gelişmesi: Ailesine, toplumuna ve yaşadığı topraklara bağlılık hissetmesi (2 puan)
• Tarihsel empati kurma: Aile büyüklerinin zor günlerde yaşadıklarını anlamak için kendini onların yerine koyması (2 puan)
• Değerlerin bedelini kavrama ve sorumluluk bilinci: Özgürlüğün hangi uğraşlarla kazanıldığını anlaması, mirası koruma sorumluluğu hissetmesi (2 puan)
• Araştırma ve kanıt kullanma becerisi: Sözlü anlatımları belge ve fotoğraflarla destekleyerek araştırma yapmayı öğrenmesi (2 puan)

Kısmi puan: Kazanım doğru adlandırılır ancak Kaynak B ile ilişkilendirilmezse (yalnızca “kimlik kazanır” gibi tek kelimelik cevaplarda) her biri için 1 puan verilir.

1.2. (8 puan)

• I. Kaynak A’nın doğru yorumlanması: Atalarını ve geçmişini tanıyan bireylerin geçmişteki başarılardan güç alarak topluma ve ülkesine yararlı daha büyük işler yapmaya istekli olacağının belirtilmesi (2 puan)
• II. Ortak hafıza ve millî bilinç: Elif’in ailesinin hikâyesinin Millî Mücadele gibi toplumun ortak geçmişinin bir parçası olduğunun, bu tür bilgilerin öğrenilip paylaşılmasının toplumun ortak hafızasını ve millî bilinci güçlendirdiğinin açıklanması (2 puan)
• III. Ortak değerler ve birlik-beraberlik: Cepheye giden askerler ile cephane taşıyan kadınların örnek gösterilerek fedakârlık ve dayanışma gibi ortak değerlerin benimsenmesinin toplumun birlik ve beraberliğini güçlendirdiğinin belirtilmesi (2 puan)
• IV. Kültürel mirasın korunması ve toplumun devamlılığı: Geçmişini bilen bireylerin mirası korumayı ve gelecek kuşaklara aktarmayı görev saydığının, bunun toplumun devamlılığını sağladığının belirtilmesi (2 puan)

Kısmi puan: Toplumsal fayda doğru belirtilir ancak kaynaklarla ilişkilendirilmezse her ölçüt için 1 puan verilir.

Örnek doğru cevap: 1.1. Elif, aile geçmişini araştırarak kim olduğunu ve nereden geldiğini öğrenmiş, yani kimlik kazanmıştır. Aile büyüklerinin zor günlerde yaşadıklarını anlamak için kendini onların yerine koymuş, tarihsel empati kurmuştur. Ayrıca bugünkü özgürlüğün bedelini anlayarak mirası koruma sorumluluğu hissetmiş, hikâyeleri belgelerle destekleyerek araştırma yapmayı sevmiştir. 1.2. Atatürk’e göre atalarını tanıyan gençler, onların başarılarından güç alarak daha büyük işler yapar. Elif’in ailesinin hikâyesi, Millî Mücadele’de cepheye giden askerlerin ve cephane taşıyan kadınların hikâyesidir; bu hikâyeler öğrenilip paylaşıldıkça toplumun ortak hafızası ve millî bilinci güçlenir. Fedakârlık ve dayanışma gibi ortak değerleri benimseyen bireyler toplumun birlik ve beraberliğini artırır. Geçmişini bilen bireyler kültürel mirası korur ve gelecek kuşaklara aktarır; böylece toplumun devamlılığı sağlanır.

Yanlış cevap: Tarih öğrenmenin yalnızca sınavlarda başarılı olmayı sağladığının yazılması; “Tarih öğrenmek insanların kendi milletini diğer milletlerden üstün görmesini sağlar.” gibi tarih öğrenmenin amacıyla bağdaşmayan ifadeler; 1.1’de bireysel faydalar yerine yalnızca toplumsal faydaların sıralanması; kaynaklarla ilgisi olmayan genel cümleler. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

2.1. (4 puan)

• Özette olayın bağlamının verilmesi: 2004’teki deprem ve tsunamide büyük can kaybı yaşanmasına rağmen Simeulue Adası’nda çok az kişinin hayatını kaybettiği (2 puan)
• Özette bu durumun nedeninin verilmesi: 1907 tsunamisinin deneyiminin “smong” anlatısıyla kuşaktan kuşağa aktarılması sayesinde ada halkının deprem olur olmaz tepelere kaçtığı (2 puan)

Kısmi puan: Metindeki cümleler aynen aktarılırsa ya da özet ikiden fazla cümleyle yazılıp ana fikri doğru verirse en fazla 2 puan verilir. Metinde olmayan bilgi eklenirse ya da olaylar arasındaki ilişki bozulursa ilgili ölçüt için puan verilmez.

2.2. (4 puan)

• Geçmişten ders çıkarma: Ada halkının 1907’de neyin hayat kurtardığını (yüksek yerlere kaçmayı) bilmesinin, 2004’te doğru ve hızlı karar vermesini sağladığının belirtilmesi (2 puan)
• Ortak hafıza ve geleceğe yön verme: Felaketin hatırasının ninni, masal ve şarkılarla aktarılarak toplumun ortak hafızasına dönüştüğünün; geçmişi bilmenin geleceğe yönelik öngörüde bulunmayı ve önlem almayı sağladığının belirtilmesi (2 puan)

2.3. (6 puan)

• Bireye faydası: Afet anında ne yapılması gerektiğini bilerek bilinçli karar verme ve kendi hayatını koruma ya da depremzedelerin yaşadıklarını anlayarak empati kurma; faydanın kaynaklardan bir örnekle ilişkilendirilmesi (3 puan)
• Topluma faydası: Geçmişteki afetlerden ders çıkararak afetlere hazırlıklı olma ve önlem alma ya da 1939 ve 2023 örneklerindeki gibi dayanışma ve birlik-beraberlik duygusunun güçlenmesi; faydanın kaynaklardan bir örnekle ilişkilendirilmesi (3 puan)

Kısmi puan: Fayda doğru belirtilir ancak kaynaklarla ilişkilendirilmezse her biri için 2 puan verilir.

Örnek doğru cevap: 2.1. 2004’te Hint Okyanusu’ndaki deprem ve tsunami büyük can kaybına yol açtığı hâlde depremin merkezine yakın Simeulue Adası’nda çok az kişi hayatını kaybetti. Bunun nedeni, 1907 tsunamisinin deneyiminin “smong” anlatısıyla kuşaktan kuşağa aktarılması ve ada halkının deprem başlar başlamaz tepelere kaçmasıydı. 2.2. Simeulue halkı, 1907’de tepelere kaçanların kurtulduğunu bildiği için 2004’te vakit kaybetmeden doğru davranmıştır; yani geçmişten ders çıkarmıştır. Felaketin hatırası ninni ve masallarla toplumun ortak hafızasına dönüşmüş, geçmişi bilmek geleceğe yönelik doğru öngörüde bulunmayı sağlamıştır. 2.3. Geçmişteki afetleri öğrenen bir birey, deprem anında ne yapacağını bilir ve hayatını korur; Simeulue halkı bunun örneğidir. Toplum ise geçmişteki afetlerden ders çıkararak afetlere hazırlıklı olur. Ayrıca 1939 Erzincan ve 2023 Kahramanmaraş depremlerinden sonra yaşanan yardımlaşmayı öğrenmek, toplumda dayanışma ve birlik-beraberlik duygusunu güçlendirir.

Yanlış cevap: Simeulue’de can kaybının az olmasının yalnızca şansla ya da adanın uzaklığıyla açıklanması; 2.1’de metinde olmayan bilgilerin (ör. adada uyarı sireni bulunduğu) eklenmesi; “Afetler doğa olayıdır, tarihini öğrenmenin faydası olmaz.” gibi cevaplar; 2.3’te bireysel ve toplumsal faydanın ayırt edilmemesi. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

3.1. (5 puan) Özette aşağıdaki unsurların, metnin anlamı bozulmadan ve öğrencinin kendi cümleleriyle verilmesi beklenir; her unsur 1 puandır.

• Ayşe Hanım’ın 1960’lı yıllarda işçi olarak Almanya’ya gittiği (1 puan)
• Gidiş sürecinin (ailesinden ayrılık, sağlık muayenesi, tren yolculuğu) anlatıldığı (1 puan)
• Almanya’da fabrikada çalışma, yatakhanede kalma ve dil bilmeme gibi zorluklar yaşadığı (1 puan)
• Geçici olarak düşünülen göçün, çocukların orada okula başlamasıyla uzadığı (1 puan)
• Emekli olunca Türkiye’ye döndüğü, ailenin bir kısmının ise Almanya’da kaldığı (1 puan)

Kısmi puan: Metin aynen aktarılırsa en fazla 2 puan verilir. Metinde olmayan bilgi eklenirse ya da olayların sırası ve ilişkisi bozulursa ilgili unsur için puan verilmez.

3.2. (5 puan)

• Birinci ifadenin (ör. “annem ağlayarak arkamdan su döktü”, “Köyden gelen her mektubu defalarca okurduk.”) yazılarak yansıttığı duygu ya da durumun (ayrılık acısı, özlem) açıklanması (2 puan)
• İkinci ifadenin (ör. “Dil bilmediğimiz için ilk aylarda alışveriş yapmak bile zordu.”, “sekiz kadın bir yatakhanede kaldık”, “doktorlar dişlerimize, ellerimize tek tek baktı”) yazılarak yansıttığı duygu ya da durumun (yabancılık, zor yaşam koşulları, kaygı) açıklanması (2 puan)
• Tarihsel empatinin, Can’ın kendini o dönemin koşulları içinde işçilerin yerine koyarak onların duygu ve kararlarını anlaması olduğunun belirtilmesi (1 puan)

3.3. (4 puan) Aşağıdakilerden herhangi ikisi; her biri 2 puandır.

• Ailesinin geçmişini öğrenerek kimlik ve aidiyet duygusunun gelişmesi (2 puan)
• Geçmiş ile bugün arasında bağ kurması (ör. akrabalarının neden Almanya’da yaşadığını anlaması) (2 puan)
• Farklı bakış açıları kazanması, empati ve hoşgörü duygusunun gelişmesi (2 puan)
• Sözlü kaynaklardan yararlanarak araştırma, soru sorma ve sorgulama becerisinin gelişmesi (2 puan)

3.4. (6 puan)

• I. Görüşün yanlış olduğunun belirtilerek Ayşe Hanım’ın anılarının, Kaynak A’da belirtilen ve yüz binlerce kişinin yaşadığı ortak göç deneyiminin bir parçası olduğunun; bu tür anıların toplumun ortak hafızasını oluşturduğunun açıklanması (2 puan)
• II. Bu anıların bugünü anlamlandırmaya katkısının açıklanması (ör. Almanya’da yaşayan Türk toplumunun nasıl oluştuğunun, iki ülke arasındaki insani bağların anlaşılması) (2 puan)
• III. Toplumun geçmişten ders çıkarmasına katkısının açıklanması (ör. göç eden insanların yaşadığı zorlukları anlayarak bugünkü göç olaylarına empati ve hoşgörüyle yaklaşma, göçle ilgili daha bilinçli kararlar alma) (2 puan)

Kısmi puan: Görüşün yanlış olduğu yazılır ancak gerekçe gösterilmezse 1 puan verilir.

Örnek doğru cevap: 3.1. Ayşe Hanım, 1960’lı yıllarda işçi olarak Almanya’ya gitmiştir. Ailesinden zorlukla ayrılmış, İstanbul’da sağlık muayenesinden geçtikten sonra trenle Almanya’ya ulaşmıştır. Orada fabrikada çalışmış, yatakhanede kalmış ve dil bilmediği için zorlanmıştır. Birkaç yıl çalışıp dönmeyi düşünse de çocuklarının orada okula başlaması dönüşünü geciktirmiştir. Emekli olunca Türkiye’ye dönmüş, torunlarının bir kısmı Almanya’da kalmıştır. 3.2. “Annem ağlayarak arkamdan su döktü.” ifadesi, ailesinden ayrılan işçilerin yaşadığı ayrılık acısını hissettirir. “Dil bilmediğimiz için ilk aylarda alışveriş yapmak bile zordu.” ifadesi ise yabancı bir ülkede yaşadıkları çaresizliği anlamayı sağlar. Can bu ifadeler sayesinde kendini o dönemin koşullarında işçilerin yerine koyabilir. 3.3. Can, ailesinin geçmişini öğrenerek kimlik ve aidiyet duygusunu geliştirir. Ayrıca akrabalarının neden Almanya’da yaşadığını anlayarak geçmişle bugün arasında bağ kurar. 3.4. Bu görüş yanlıştır. Ayşe Hanım’ın anıları, Türkiye’den Almanya’ya giden yüz binlerce kişinin ortak deneyiminin bir parçasıdır ve toplumun ortak hafızasına katkı sağlar. Bu anılar, Almanya’da yaşayan Türk toplumunun nasıl oluştuğunu anlamamıza yardımcı olur. Ayrıca göç eden insanların yaşadığı zorlukları öğrenen toplum, bugünkü göç olaylarına empatiyle yaklaşır ve geçmişten ders çıkarır.

Yanlış cevap: 3.1’de görüşmenin yalnızca bir cümleyle (ör. “Babaanne Almanya’ya gitti.”) özetlenmesi ya da metinde olmayan bilgilerin eklenmesi; 3.2’de empatinin “işçilere acımak” olarak açıklanması ya da olayların bugünün koşullarına göre değerlendirilmesi; 3.4’te arkadaşın görüşünün doğru kabul edilmesi. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

Yanlış bilgi içeren cümleler II, IV ve VI. cümlelerdir. Her cümlenin tespiti 1 puan, düzeltilmesi 3 puandır (her cümle için 1 + 3 = 4 puan, toplam 12 puan).

• II. cümle (1 + 3 puan): Geçmiş, bugüne göre geride kalan zaman dilimidir; tarih ise geçmişin kanıtlara dayanarak bugünde yapılan bir anlatımıdır. Geçmişte yaşanan her olay tarihin konusu olmaz; tarihçiler tarihsel önem taşıyan olay ve olguları seçerek inceler.
• IV. cümle (1 + 3 puan): Tarihsel olay, belirli bir zaman diliminde meydana gelen ve tarihî önem taşıyan somut ve özel bir gelişmedir. Uzun bir zaman dilimine yayılan soyut ve genel süreçler ise tarihsel olgudur.
• VI. cümle (1 + 3 puan): Tarihsel bilgi kesin ve değişmez değildir; elde edilen yeni belgelere, bulgulara, araştırma sonuçlarına ve farklı bakış açılarına göre değişebilir.

Kısmi puan: Düzeltme yalnızca cümleyi olumsuz yapmakla sınırlı kalır ve doğru bilgiyi açıklamazsa (ör. “Geçmiş ile tarih aynı anlama gelmez.”) o cümlenin düzeltmesi için 1 puan verilir. IV. cümlede yalnızca “olay” yerine “olgu” yazılarak düzeltme yapılırsa tam puan verilir.

Not: Doğru bilgi içeren cümlelerden (I, III, V, VII, VIII) birini yanlış olarak gösteren öğrenciye o cümle için puan verilmez; doğru tespit ve düzeltmelerinin puanı kesilmez.

Örnek doğru cevap: II. cümle yanlıştır. Doğrusu: Geçmiş, bugüne göre geride kalan zaman dilimidir; tarih ise geçmişin kanıtlara dayanılarak bugünde yapılan anlatımıdır ve geçmişte yaşanan her olay tarihin konusu olmaz. IV. cümle yanlıştır. Doğrusu: Tarihsel olay, belirli bir zamanda meydana gelen somut ve özel bir gelişmedir; uzun zamana yayılan soyut ve genel süreçler ise tarihsel olgudur. VI. cümle yanlıştır. Doğrusu: Tarihsel bilgi, yeni belge ve bulgular ile farklı bakış açılarına göre değişebilir.

Yanlış cevap: Yalnızca doğru cümlelerin (I, III, V, VII, VIII) yanlış olarak işaretlenmesi; yanlış cümlelerin numaralarının yazılıp düzeltilmemesi ya da düzeltmenin yine yanlış bilgi içermesi (ör. “Tarihsel olay, laboratuvarda tekrar edilebilen gelişmedir.”, “Tarihsel bilgi yalnızca devletin isteğiyle değişir.”). Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

5.1. (6 puan) Her tarihin miladi takvime doğru çevrilmesi 1 puan (4 puan), olayların doğru sıralanması 2 puandır.

• K: 23 Nisan 1920 (1 puan)
• L: 4 Eylül 1919 (1 puan)
• M: 13 Eylül 1921 (1 puan)
• N: 27 Aralık 1919 (1 puan)
• Sıralama: L (4 Eylül 1919) → N (27 Aralık 1919) → K (23 Nisan 1920) → M (13 Eylül 1921) (2 puan)

Kısmi puan: Sıralamada yalnızca iki olayın yeri karışmışsa sıralama için 1 puan verilir. Tarihler yanlış çevrilmiş ancak öğrencinin kendi bulduğu tarihlere göre sıralama tutarlıysa sıralama için 1 puan verilir.

5.2. (4 puan)

• Sıralanan olaylar arasında doğru bir neden-sonuç ya da süreklilik bağlantısı kurulması (2 puan). Örnekler: Sivas Kongresi’nde Heyet-i Temsiliye’nin bütün yurdu temsil etmesi kabul edilmiş, Heyet-i Temsiliye’nin Ankara’ya gelmesiyle Ankara Millî Mücadele’nin merkezi hâline gelmiş ve bunun sonucunda Büyük Millet Meclisi Ankara’da açılmıştır; Meclis’in yönettiği mücadele de Sakarya zaferine ulaşmıştır.
• Kronolojinin olayları yalnızca sıraya dizmekle kalmayıp olaylar arasındaki neden-sonuç, değişim ve süreklilik ilişkilerini görmeyi sağladığının açıklanması (2 puan)

Kısmi puan: Olaylar yalnızca tarih sırasıyla yeniden yazılır, aralarındaki bağlantı açıklanmazsa 1 puan verilir.

5.3. (2 puan) Ortak takvime çevrilmeyen tarihlerle olayların sırasının ve aralarında geçen sürenin yanlış belirlenebileceğinin; bunun da olaylar arasında yanlış neden-sonuç ilişkisi kurulmasına ve farklı kaynakların karşılaştırılamamasına yol açacağının belirtilmesi (2 puan).

Örnek doğru cevap: 5.1. K: 23 Nisan 1920, L: 4 Eylül 1919, M: 13 Eylül 1921, N: 27 Aralık 1919. Sıralama: L → N → K → M. 5.2. Sivas Kongresi’nde Heyet-i Temsiliye’nin bütün yurdu temsil etmesi kabul edilmiştir. Heyet-i Temsiliye’nin Ankara’ya gelmesiyle Ankara, Millî Mücadele’nin merkezi olmuş ve Büyük Millet Meclisi Ankara’da açılmıştır. Olayları bu sırayla dizdiğimizde birinin diğerine nasıl zemin hazırladığını, yani aralarındaki neden-sonuç ilişkisini görebiliriz. Kronoloji bu yüzden olaylar arasında köprü kurar. 5.3. Farklı takvimlerdeki tarihler ortak takvime çevrilmezse olayların sırası ve aralarındaki süre yanlış belirlenebilir; bu da yanlış neden-sonuç ilişkileri kurulmasına yol açar.

Yanlış cevap: Rumi yılı miladi yıla çevirirken 584 yerine başka bir sayı eklenmesi ya da çıkarılması (ör. 1335 için 1751); Kânunuevvel’in ocak ayı olarak alınması; sıralamada K’nin (1920) L ve N’den (1919) önce yazılması; 5.2’de olayların yalnızca tarihleriyle yeniden yazılıp aralarında ilişki kurulmaması. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

6.1. (6 puan) Her doğru eşleştirme 1 puandır.

• I: Konu veya sorun belirleme (1 puan)
• II: Kaynaklardan bilgi toplama (1 puan)
• III: Kaynağı inceleme (1 puan)
• IV: Kaynağı sorgulama (1 puan)
• V: Kaynağı yorumlama (1 puan)
• VI: Kanıta dayalı ürün oluşturma (1 puan)

Not: Öğrencinin aşamaları sıra numarası vermeden ya da farklı sırayla yazması puanını etkilemez; yalnızca eşleştirmenin doğruluğu değerlendirilir.

6.2. (8 puan)

• Birinci elden kaynağın yazılması: Çeşmenin kitabesi ya da vakfiyesi (çeşmenin kendisi de kabul edilir) (2 puan)
• Gerekçe: Birinci elden kaynakların olayların yaşandığı dönemde ya da bu dönemden hemen sonra oluşturulan özgün kaynaklar olduğunun; kitabe ve vakfiyenin çeşmenin yapıldığı XVIII. yüzyılda oluşturulduğunun belirtilmesi (2 puan)
• İkinci elden kaynağın yazılması: Kütüphanede taranan şehir tarihi kitapları (genel ağ sitesi de kabul edilir) (2 puan)
• Gerekçe: İkinci elden kaynakların olayların yaşanmasından çok daha sonra, birinci elden kaynaklara dayandırılarak ortaya konduğunun; şehir tarihi kitaplarının çeşmenin yapılmasından yüzyıllar sonra yazıldığının belirtilmesi (2 puan)

Kısmi puan: Kaynak doğru seçilir ancak gerekçe tanıma dayandırılmadan yazılırsa (ör. “Çünkü eskidir.”) gerekçe için 1 puan verilir.

Örnek doğru cevap: 6.1. I: Konu veya sorun belirleme, II: Kaynaklardan bilgi toplama, III: Kaynağı inceleme, IV: Kaynağı sorgulama, V: Kaynağı yorumlama, VI: Kanıta dayalı ürün oluşturma. 6.2. Çeşmenin kitabesi birinci elden kaynaktır. Çünkü birinci elden kaynaklar olayların yaşandığı dönemde ya da hemen sonrasında oluşturulan özgün kaynaklardır; kitabe de çeşme yapıldığı sırada, 1733’te yazılmıştır. İl halk kütüphanesindeki şehir tarihi kitapları ise ikinci elden kaynaktır. Çünkü ikinci elden kaynaklar olaylardan çok sonra, birinci elden kaynaklara dayanılarak hazırlanır; bu kitaplar da çeşmenin yapılmasından yüzyıllar sonra yazılmıştır.

Yanlış cevap: IV. bölümün “kaynaklardan bilgi toplama”, VI. bölümün “kaynağı yorumlama” olarak eşleştirilmesi gibi hatalı eşleştirmeler; 6.2’de Zehra’nın yazdığı makalenin yararlandığı kaynak olarak gösterilmesi; kitabenin ya da vakfiyenin ikinci elden, genel ağ sitesinin birinci elden kaynak olarak gösterilmesi; birinci ve ikinci elden kaynakların “doğru ve yanlış kaynaklar” olarak tanımlanması. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

7.1. (6 puan) Aşağıdakilerden herhangi üçünün metinden bir örnekle yazılması beklenir; her biri 2 puandır.

• Arkeoloji: Su altında kalan geminin kalıntılarının ve yükünün kazıyla gün yüzüne çıkarılması (2 puan)
• Kimya: Kurşun izotopu analiziyle bakırın Kıbrıs’tan geldiğinin belirlenmesi ya da radyokarbon (karbon-14) yöntemiyle geminin battığı zamanın belirlenmesi (2 puan)
• Kronoloji: Mühür ve laboratuvar analizlerinden yararlanılarak geminin MÖ XIV. yüzyılın sonlarında battığının belirlenmesi, yani olayın tarihlendirilmesi (2 puan)
• Coğrafya: Batığın konumunun ve malların geldiği bölgelerin (Kıbrıs, Mısır, Doğu Akdeniz kıyıları) belirlenerek ticaret yollarının ortaya konması (2 puan)
• Epigrafi (paleografi ya da filoloji da kabul edilir): Mühür üzerindeki yazının okunarak Nefertiti’nin adının tespit edilmesi (2 puan)

Kısmi puan: Bilim dalı doğru belirtilir ancak metinden örnek verilmezse her biri için 1 puan verilir.

7.2. (4 puan)

• Mührün yalnızca geminin Nefertiti döneminden önce batmış olamayacağını (batışın en erken zamanını) gösterdiğinin, laboratuvar analizlerinin ise bu zamanı daha dar bir aralığa (MÖ XIV. yüzyılın sonları) yerleştirdiğinin belirtilmesi (2 puan)
• Birbirinden bağımsız ve farklı türdeki kanıtların karşılaştırılıp aynı sonucu desteklemesinin tarihlendirmenin güvenilirliğini artırdığının belirtilmesi (2 puan)

7.3. (4 puan)

• Buluntuların olayın yaşandığı döneme (Tunç Çağı’na) ait özgün kalıntılar olduğu, o dönemde üretilip kullanıldığı ve doğrudan o döneme ilişkin bilgi verdiği için birinci elden kaynak olduğunun belirtilmesi (2 puan)
• Gemiyle ilgili bu bilgileri doğrudan veren yazılı belgelere ulaşılamadığının; eldeki kanıtların sınırlı, eksik ve parçalı olduğunun, bu yüzden tarihçilerin yalnızca çıkarımda bulunabildiğinin belirtilmesi (2 puan)

Örnek doğru cevap: 7.1. Arkeoloji, su altındaki geminin kalıntılarını kazıyla çıkararak incelemiştir. Kimya, kurşun izotopu analiziyle bakırın Kıbrıs’tan geldiğini, radyokarbon yöntemiyle de geminin batış zamanını belirlemiştir. Coğrafya ise malların geldiği bölgeleri ve batığın konumunu değerlendirerek Doğu Akdeniz’deki ticaret yollarının ortaya konmasına katkı sağlamıştır. 7.2. Mühür, geminin Nefertiti döneminden önce batmış olamayacağını gösterir; laboratuvar analizleri ise bu zamanı MÖ XIV. yüzyılın sonlarına yerleştirir. Birbirinden farklı kanıtların aynı sonucu desteklemesi, tarihlendirmenin daha güvenilir olmasını sağlar. 7.3. Buluntular, geminin battığı döneme ait özgün kalıntılardır; bu yüzden birinci elden kaynaktır. Ancak gemiyle ilgili yazılı bir belgeye ulaşılamadığı ve eldeki kanıtlar sınırlı olduğu için geminin kime ait olduğu ve nereye gittiği kesin olarak bilinememektedir.

Yanlış cevap: 7.1’de bilim dalı yerine yöntem ya da kişi adlarının yazılması (ör. “dalgıçlık”, “sünger avcılığı”); nümismatik veya heraldik gibi metinde katkısı bulunmayan bilim dallarının yazılması; 7.2’de “Mühür tek başına geminin batış yılını kesin olarak gösterir.” denmesi; 7.3’te buluntuların “müzede sergilendiği için ikinci elden kaynak” olarak nitelendirilmesi. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.