Doğru cevap:

1.1. (5 puan) Özette aşağıdaki unsurların, metnin anlamı bozulmadan ve öğrencinin kendi cümleleriyle verilmesi beklenir; her unsur 1 puandır.

• Ayşe Hanım’ın 1960’lı yıllarda işçi olarak Almanya’ya gittiği (1 puan)
• Gidiş sürecinin (ailesinden ayrılık, sağlık muayenesi, tren yolculuğu) anlatıldığı (1 puan)
• Almanya’da fabrikada çalışma, yatakhanede kalma ve dil bilmeme gibi zorluklar yaşadığı (1 puan)
• Geçici olarak düşünülen göçün, çocukların orada okula başlamasıyla uzadığı (1 puan)
• Emekli olunca Türkiye’ye döndüğü, ailenin bir kısmının ise Almanya’da kaldığı (1 puan)

Kısmi puan: Metin aynen aktarılırsa en fazla 2 puan verilir. Metinde olmayan bilgi eklenirse ya da olayların sırası ve ilişkisi bozulursa ilgili unsur için puan verilmez.

1.2. (5 puan)

• Birinci ifadenin (ör. “annem ağlayarak arkamdan su döktü”, “Köyden gelen her mektubu defalarca okurduk.”) yazılarak yansıttığı duygu ya da durumun (ayrılık acısı, özlem) açıklanması (2 puan)
• İkinci ifadenin (ör. “Dil bilmediğimiz için ilk aylarda alışveriş yapmak bile zordu.”, “sekiz kadın bir yatakhanede kaldık”, “doktorlar dişlerimize, ellerimize tek tek baktı”) yazılarak yansıttığı duygu ya da durumun (yabancılık, zor yaşam koşulları, kaygı) açıklanması (2 puan)
• Tarihsel empatinin, Can’ın kendini o dönemin koşulları içinde işçilerin yerine koyarak onların duygu ve kararlarını anlaması olduğunun belirtilmesi (1 puan)

1.3. (4 puan) Aşağıdakilerden herhangi ikisi; her biri 2 puandır.

• Ailesinin geçmişini öğrenerek kimlik ve aidiyet duygusunun gelişmesi (2 puan)
• Geçmiş ile bugün arasında bağ kurması (ör. akrabalarının neden Almanya’da yaşadığını anlaması) (2 puan)
• Farklı bakış açıları kazanması, empati ve hoşgörü duygusunun gelişmesi (2 puan)
• Sözlü kaynaklardan yararlanarak araştırma, soru sorma ve sorgulama becerisinin gelişmesi (2 puan)

1.4. (6 puan)

• I. Görüşün yanlış olduğunun belirtilerek Ayşe Hanım’ın anılarının, Kaynak A’da belirtilen ve yüz binlerce kişinin yaşadığı ortak göç deneyiminin bir parçası olduğunun; bu tür anıların toplumun ortak hafızasını oluşturduğunun açıklanması (2 puan)
• II. Bu anıların bugünü anlamlandırmaya katkısının açıklanması (ör. Almanya’da yaşayan Türk toplumunun nasıl oluştuğunun, iki ülke arasındaki insani bağların anlaşılması) (2 puan)
• III. Toplumun geçmişten ders çıkarmasına katkısının açıklanması (ör. göç eden insanların yaşadığı zorlukları anlayarak bugünkü göç olaylarına empati ve hoşgörüyle yaklaşma, göçle ilgili daha bilinçli kararlar alma) (2 puan)

Kısmi puan: Görüşün yanlış olduğu yazılır ancak gerekçe gösterilmezse 1 puan verilir.

Örnek doğru cevap: 1.1. Ayşe Hanım, 1960’lı yıllarda işçi olarak Almanya’ya gitmiştir. Ailesinden zorlukla ayrılmış, İstanbul’da sağlık muayenesinden geçtikten sonra trenle Almanya’ya ulaşmıştır. Orada fabrikada çalışmış, yatakhanede kalmış ve dil bilmediği için zorlanmıştır. Birkaç yıl çalışıp dönmeyi düşünse de çocuklarının orada okula başlaması dönüşünü geciktirmiştir. Emekli olunca Türkiye’ye dönmüş, torunlarının bir kısmı Almanya’da kalmıştır. 1.2. “Annem ağlayarak arkamdan su döktü.” ifadesi, ailesinden ayrılan işçilerin yaşadığı ayrılık acısını hissettirir. “Dil bilmediğimiz için ilk aylarda alışveriş yapmak bile zordu.” ifadesi ise yabancı bir ülkede yaşadıkları çaresizliği anlamayı sağlar. Can bu ifadeler sayesinde kendini o dönemin koşullarında işçilerin yerine koyabilir. 1.3. Can, ailesinin geçmişini öğrenerek kimlik ve aidiyet duygusunu geliştirir. Ayrıca akrabalarının neden Almanya’da yaşadığını anlayarak geçmişle bugün arasında bağ kurar. 1.4. Bu görüş yanlıştır. Ayşe Hanım’ın anıları, Türkiye’den Almanya’ya giden yüz binlerce kişinin ortak deneyiminin bir parçasıdır ve toplumun ortak hafızasına katkı sağlar. Bu anılar, Almanya’da yaşayan Türk toplumunun nasıl oluştuğunu anlamamıza yardımcı olur. Ayrıca göç eden insanların yaşadığı zorlukları öğrenen toplum, bugünkü göç olaylarına empatiyle yaklaşır ve geçmişten ders çıkarır.

Yanlış cevap: 1.1’de görüşmenin yalnızca bir cümleyle (ör. “Babaanne Almanya’ya gitti.”) özetlenmesi ya da metinde olmayan bilgilerin eklenmesi; 1.2’de empatinin “işçilere acımak” olarak açıklanması ya da olayların bugünün koşullarına göre değerlendirilmesi; 1.4’te arkadaşın görüşünün doğru kabul edilmesi. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

Yanlış bilgi içeren cümleler II, IV ve VI. cümlelerdir. Her cümlenin tespiti 1 puan, düzeltilmesi 3 puandır (her cümle için 1 + 3 = 4 puan, toplam 12 puan).

• II. cümle (1 + 3 puan): Geçmiş, bugüne göre geride kalan zaman dilimidir; tarih ise geçmişin kanıtlara dayanarak bugünde yapılan bir anlatımıdır. Geçmişte yaşanan her olay tarihin konusu olmaz; tarihçiler tarihsel önem taşıyan olay ve olguları seçerek inceler.
• IV. cümle (1 + 3 puan): Tarihsel olay, belirli bir zaman diliminde meydana gelen ve tarihî önem taşıyan somut ve özel bir gelişmedir. Uzun bir zaman dilimine yayılan soyut ve genel süreçler ise tarihsel olgudur.
• VI. cümle (1 + 3 puan): Tarihsel bilgi kesin ve değişmez değildir; elde edilen yeni belgelere, bulgulara, araştırma sonuçlarına ve farklı bakış açılarına göre değişebilir.

Kısmi puan: Düzeltme yalnızca cümleyi olumsuz yapmakla sınırlı kalır ve doğru bilgiyi açıklamazsa (ör. “Geçmiş ile tarih aynı anlama gelmez.”) o cümlenin düzeltmesi için 1 puan verilir. IV. cümlede yalnızca “olay” yerine “olgu” yazılarak düzeltme yapılırsa tam puan verilir.

Not: Doğru bilgi içeren cümlelerden (I, III, V, VII, VIII) birini yanlış olarak gösteren öğrenciye o cümle için puan verilmez; doğru tespit ve düzeltmelerinin puanı kesilmez.

Örnek doğru cevap: II. cümle yanlıştır. Doğrusu: Geçmiş, bugüne göre geride kalan zaman dilimidir; tarih ise geçmişin kanıtlara dayanılarak bugünde yapılan anlatımıdır ve geçmişte yaşanan her olay tarihin konusu olmaz. IV. cümle yanlıştır. Doğrusu: Tarihsel olay, belirli bir zamanda meydana gelen somut ve özel bir gelişmedir; uzun zamana yayılan soyut ve genel süreçler ise tarihsel olgudur. VI. cümle yanlıştır. Doğrusu: Tarihsel bilgi, yeni belge ve bulgular ile farklı bakış açılarına göre değişebilir.

Yanlış cevap: Yalnızca doğru cümlelerin (I, III, V, VII, VIII) yanlış olarak işaretlenmesi; yanlış cümlelerin numaralarının yazılıp düzeltilmemesi ya da düzeltmenin yine yanlış bilgi içermesi (ör. “Tarihsel olay, laboratuvarda tekrar edilebilen gelişmedir.”, “Tarihsel bilgi yalnızca devletin isteğiyle değişir.”). Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

3.1. (8 puan)

• Tetikleyici neden: Avusturya-Macaristan veliahdı Franz Ferdinand’ın 28 Haziran 1914’te Saraybosna’da öldürülmesi (Saraybosna suikastı) (2 puan)
• Arka plan nedenleri (6 puan): Aşağıdakilerden herhangi üçünün yazılması; her biri 2 puandır. (a) Sanayileşmenin yol açtığı ham madde ve pazar arayışı, sömürge yarışı ve Almanya ile İngiltere-Fransa arasındaki rekabet; (b) devletlerin birbirine güvenmemesi ve Üçlü İttifak ile Üçlü İtilaf bloklarının oluşması; (c) orduların büyütülmesi ve İngiltere ile Almanya arasındaki donanma yarışı (silahlanma); (d) Balkanlarda milliyetçilik akımının etkisi ve Sırbistan ile Avusturya-Macaristan arasındaki gerginlik.

Kısmi puan: Avusturya-Macaristan’ın Sırbistan’a savaş ilan etmesi tetikleyici neden olarak yazılırsa 1 puan verilir.

3.2. (4 puan)

• Görüşün yanlış ya da eksik olduğunun belirtilmesi (1 puan)
• Suikastın yalnızca savaşı başlatan tetikleyici neden olduğunun; sömürge rekabeti, bloklaşma, silahlanma ve milliyetçilik gibi arka plan nedenleri olmasaydı bir suikastın tek başına dünya savaşına dönüşemeyeceğinin açıklanması (2 puan)
• Tarihsel olayların genellikle birden fazla nedeni olduğunun belirtilmesi (1 puan)

3.3. (4 puan)

• Saraybosna suikastının belirli bir yerde ve zamanda (Saraybosna, 28 Haziran 1914) meydana gelen somut ve özel bir gelişme olduğu için tarihsel olay olduğunun belirtilmesi (2 puan)
• Sömürge yarışının başlangıcı ve bitişi kesin olmayan, uzun bir zamana ve geniş bir alana yayılan soyut ve genel bir süreç olduğu için tarihsel olgu olduğunun belirtilmesi (2 puan)

Kısmi puan: Kavramlar doğru eşleştirilir ancak gerekçe yazılmazsa her biri için 1 puan verilir.

3.4. (4 puan)

• Neden-sonuç ilişkisinin olayların neden meydana geldiğini ve hangi etkilere yol açtığını belirlemeyi, anlamayı ve analiz etmeyi sağladığının belirtilmesi (2 puan)
• Böylece olayların birbirinden kopuk bilgiler olmaktan çıkıp anlamlı bir bütün hâline geldiğinin; tarihin olayları yalnızca sıralayan değil açıklayan ve yorumlayan bir disiplin olarak tarihsel araştırmanın temel amacına ulaştığının belirtilmesi (2 puan)

Örnek doğru cevap: 3.1. Tetikleyici neden, Avusturya-Macaristan veliahdı Franz Ferdinand’ın 28 Haziran 1914’te Saraybosna’da öldürülmesidir. Arka plan nedenleri ise sanayileşen devletlerin ham madde ve pazar için sömürge yarışına girmesi, devletlerin Üçlü İttifak ve Üçlü İtilaf bloklarına ayrılması ve İngiltere ile Almanya arasındaki donanma yarışıdır. 3.2. Bu görüş eksiktir. Suikast, savaşı başlatan tetikleyici nedendir. Ancak devletler arasında sömürge rekabeti, bloklaşma, silahlanma ve Balkanlardaki milliyetçilik gibi arka plan nedenleri olmasaydı bir suikast dünya savaşına dönüşmezdi. Tarihsel olayların genellikle birden fazla nedeni vardır. 3.3. Saraybosna suikastı, belirli bir yerde ve günde gerçekleşen somut ve özel bir gelişme olduğu için tarihsel olaydır. Sömürge yarışı ise başlangıcı ve bitişi kesin olmayan, uzun süreye ve geniş bir alana yayılan soyut ve genel bir süreç olduğu için tarihsel olgudur. 3.4. Tarihçiler neden-sonuç ilişkisi kurarak olayların neden meydana geldiğini ve hangi sonuçlara yol açtığını açıklar. Böylece olaylar kopuk bilgiler olmaktan çıkar, birbirine bağlanır ve anlamlı bir bütün hâline gelir.

Yanlış cevap: Tetikleyici neden olarak sömürge yarışının ya da bloklaşmanın gösterilmesi; arka plan nedeni olarak savaşın sonuçlarının yazılması; 3.2’de öğrencinin görüşünün doğru kabul edilmesi; 3.3’te suikastın olgu, sömürge yarışının olay olarak nitelendirilmesi; 3.4’te “Neden-sonuç ilişkisi tarihçiye kesin yasalar bulmayı sağlar.” gibi cevaplar. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

4.1. (6 puan) Her doğru eşleştirme 1 puandır.

• I: Konu veya sorun belirleme (1 puan)
• II: Kaynaklardan bilgi toplama (1 puan)
• III: Kaynağı inceleme (1 puan)
• IV: Kaynağı sorgulama (1 puan)
• V: Kaynağı yorumlama (1 puan)
• VI: Kanıta dayalı ürün oluşturma (1 puan)

Not: Öğrencinin aşamaları sıra numarası vermeden ya da farklı sırayla yazması puanını etkilemez; yalnızca eşleştirmenin doğruluğu değerlendirilir.

4.2. (8 puan)

• Birinci elden kaynağın yazılması: Çeşmenin kitabesi ya da vakfiyesi (çeşmenin kendisi de kabul edilir) (2 puan)
• Gerekçe: Birinci elden kaynakların olayların yaşandığı dönemde ya da bu dönemden hemen sonra oluşturulan özgün kaynaklar olduğunun; kitabe ve vakfiyenin çeşmenin yapıldığı XVIII. yüzyılda oluşturulduğunun belirtilmesi (2 puan)
• İkinci elden kaynağın yazılması: Kütüphanede taranan şehir tarihi kitapları (genel ağ sitesi de kabul edilir) (2 puan)
• Gerekçe: İkinci elden kaynakların olayların yaşanmasından çok daha sonra, birinci elden kaynaklara dayandırılarak ortaya konduğunun; şehir tarihi kitaplarının çeşmenin yapılmasından yüzyıllar sonra yazıldığının belirtilmesi (2 puan)

Kısmi puan: Kaynak doğru seçilir ancak gerekçe tanıma dayandırılmadan yazılırsa (ör. “Çünkü eskidir.”) gerekçe için 1 puan verilir.

Örnek doğru cevap: 4.1. I: Konu veya sorun belirleme, II: Kaynaklardan bilgi toplama, III: Kaynağı inceleme, IV: Kaynağı sorgulama, V: Kaynağı yorumlama, VI: Kanıta dayalı ürün oluşturma. 4.2. Çeşmenin kitabesi birinci elden kaynaktır. Çünkü birinci elden kaynaklar olayların yaşandığı dönemde ya da hemen sonrasında oluşturulan özgün kaynaklardır; kitabe de çeşme yapıldığı sırada, 1733’te yazılmıştır. İl halk kütüphanesindeki şehir tarihi kitapları ise ikinci elden kaynaktır. Çünkü ikinci elden kaynaklar olaylardan çok sonra, birinci elden kaynaklara dayanılarak hazırlanır; bu kitaplar da çeşmenin yapılmasından yüzyıllar sonra yazılmıştır.

Yanlış cevap: IV. bölümün “kaynaklardan bilgi toplama”, VI. bölümün “kaynağı yorumlama” olarak eşleştirilmesi gibi hatalı eşleştirmeler; 4.2’de Zehra’nın yazdığı makalenin yararlandığı kaynak olarak gösterilmesi; kitabenin ya da vakfiyenin ikinci elden, genel ağ sitesinin birinci elden kaynak olarak gösterilmesi; birinci ve ikinci elden kaynakların “doğru ve yanlış kaynaklar” olarak tanımlanması. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

5.1. (6 puan) Aşağıdakilerden herhangi üçünün metinden bir örnekle yazılması beklenir; her biri 2 puandır.

• Arkeoloji: Su altında kalan geminin kalıntılarının ve yükünün kazıyla gün yüzüne çıkarılması (2 puan)
• Kimya: Kurşun izotopu analiziyle bakırın Kıbrıs’tan geldiğinin belirlenmesi ya da radyokarbon (karbon-14) yöntemiyle geminin battığı zamanın belirlenmesi (2 puan)
• Kronoloji: Mühür ve laboratuvar analizlerinden yararlanılarak geminin MÖ XIV. yüzyılın sonlarında battığının belirlenmesi, yani olayın tarihlendirilmesi (2 puan)
• Coğrafya: Batığın konumunun ve malların geldiği bölgelerin (Kıbrıs, Mısır, Doğu Akdeniz kıyıları) belirlenerek ticaret yollarının ortaya konması (2 puan)
• Epigrafi (paleografi ya da filoloji da kabul edilir): Mühür üzerindeki yazının okunarak Nefertiti’nin adının tespit edilmesi (2 puan)

Kısmi puan: Bilim dalı doğru belirtilir ancak metinden örnek verilmezse her biri için 1 puan verilir.

5.2. (4 puan)

• Mührün yalnızca geminin Nefertiti döneminden önce batmış olamayacağını (batışın en erken zamanını) gösterdiğinin, laboratuvar analizlerinin ise bu zamanı daha dar bir aralığa (MÖ XIV. yüzyılın sonları) yerleştirdiğinin belirtilmesi (2 puan)
• Birbirinden bağımsız ve farklı türdeki kanıtların karşılaştırılıp aynı sonucu desteklemesinin tarihlendirmenin güvenilirliğini artırdığının belirtilmesi (2 puan)

5.3. (4 puan)

• Buluntuların olayın yaşandığı döneme (Tunç Çağı’na) ait özgün kalıntılar olduğu, o dönemde üretilip kullanıldığı ve doğrudan o döneme ilişkin bilgi verdiği için birinci elden kaynak olduğunun belirtilmesi (2 puan)
• Gemiyle ilgili bu bilgileri doğrudan veren yazılı belgelere ulaşılamadığının; eldeki kanıtların sınırlı, eksik ve parçalı olduğunun, bu yüzden tarihçilerin yalnızca çıkarımda bulunabildiğinin belirtilmesi (2 puan)

Örnek doğru cevap: 5.1. Arkeoloji, su altındaki geminin kalıntılarını kazıyla çıkararak incelemiştir. Kimya, kurşun izotopu analiziyle bakırın Kıbrıs’tan geldiğini, radyokarbon yöntemiyle de geminin batış zamanını belirlemiştir. Coğrafya ise malların geldiği bölgeleri ve batığın konumunu değerlendirerek Doğu Akdeniz’deki ticaret yollarının ortaya konmasına katkı sağlamıştır. 5.2. Mühür, geminin Nefertiti döneminden önce batmış olamayacağını gösterir; laboratuvar analizleri ise bu zamanı MÖ XIV. yüzyılın sonlarına yerleştirir. Birbirinden farklı kanıtların aynı sonucu desteklemesi, tarihlendirmenin daha güvenilir olmasını sağlar. 5.3. Buluntular, geminin battığı döneme ait özgün kalıntılardır; bu yüzden birinci elden kaynaktır. Ancak gemiyle ilgili yazılı bir belgeye ulaşılamadığı ve eldeki kanıtlar sınırlı olduğu için geminin kime ait olduğu ve nereye gittiği kesin olarak bilinememektedir.

Yanlış cevap: 5.1’de bilim dalı yerine yöntem ya da kişi adlarının yazılması (ör. “dalgıçlık”, “sünger avcılığı”); nümismatik veya heraldik gibi metinde katkısı bulunmayan bilim dallarının yazılması; 5.2’de “Mühür tek başına geminin batış yılını kesin olarak gösterir.” denmesi; 5.3’te buluntuların “müzede sergilendiği için ikinci elden kaynak” olarak nitelendirilmesi. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.

Doğru cevap:

6.1. (4 puan) Her doğru sınıflandırma 1 puandır.

• A: Birinci elden kaynak (olay sırasında olaya tanık olan biri tarafından tutulmuş günlük) (1 puan)
• B: Birinci elden kaynak (olayların yaşandığı döneme ait, o dönemde yazılmış özgün eser) (1 puan)
• C: Birinci elden kaynak (olayların yaşandığı döneme ait yapı, kalıntı) (1 puan)
• D: İkinci elden kaynak (olaylardan çok sonra, birinci elden kaynaklara dayanılarak yazılmış eser) (1 puan)

6.2. (6 puan)

• Kaynak A: Barbaro’nun olaylara tanık olduğu için ayrıntılı bilgi verdiğinin ancak Venedikli olduğu için kendi milletini öne çıkarıp Cenevizlileri ve Bizanslıları eleştirmesinin taraflı (ön yargılı) olabileceğini gösterdiğinin belirtilmesi (2 puan); gemiden ve Haliç çevresinden gördüklerini yazdığı için kuşatmanın her yönünü doğrudan görmemiş olabileceğinin, bu nedenle bazı bilgilerinin sınırlı olabileceğinin belirtilmesi (1 puan)
• Kaynak B: Kritovulos’un Osmanlı hizmetinde olduğu ve eserini padişaha ithaf ettiği için padişahı övmüş olabileceğinin, bu durumun yönlendirme ya da ön yargı içerebileceğinin belirtilmesi (2 puan); kuşatmaya tanık olmadığı ve başkalarının anlatımlarına dayandığı için bazı bilgilerin eksik ya da hatalı olabileceğinin belirtilmesi (1 puan)

Kısmi puan: Kaynakların taraflı olabileceği yazılır ancak yazarın konumuyla ilişkilendirilmezse her kaynak için 1 puan verilir.

6.3. (4 puan) Aşağıdakilerden herhangi ikisi; her biri 2 puandır.

• Bilgiyi, farklı taraflara ait (Osmanlı, Bizans, İtalyan) başka birinci elden kaynaklarla karşılaştırmak; farklı bakış açılarına sahip kaynaklarda aynı bilginin yer almasının güvenilirliği artırdığını belirtmek (2 puan)
• Kaynaklar arasında çelişki varsa bunun nedenini (tarih farkı, takvim farkı, yazarın konumu) araştırmak (2 puan)
• Konuyla ilgili ikinci elden bilimsel araştırmalara (ör. Kaynak D) başvurarak tarihçilerin bu bilgiyi nasıl değerlendirdiğini incelemek (2 puan)
• Coğrafya biliminden yararlanarak gemilerin Haliç’e ulaşabileceği yolları ve olayın geçtiği yerleri incelemek (2 puan)

6.4. (6 puan) Aşağıdakilerden herhangi üçü; her biri 2 puandır.

• Farklı taraflara ait kaynakları karşılaştırarak olayları nesnel biçimde, farklı bakış açılarını yansıtarak anlatmak (2 puan)
• Kullandığı her bilgi için ilgili yerde kaynağa atıf yapmak (2 puan)
• Yararlandığı bütün kaynakları çalışmanın sonundaki kaynakçada göstermek; bunun çalışmanın güvenilirliğini artırdığını ve bilimsel etik açısından zorunlu olduğunu belirtmek (2 puan)
• Güvenilirliği sorgulanan ya da başka kaynaklarla desteklenmeyen bilgileri kesin bilgi gibi sunmamak (2 puan)
• Kaynaklardaki bilgileri kopyalamadan, kendi cümleleriyle özgün bir eser (makale, sunum, sergi panosu vb.) ortaya koymak (2 puan)

Örnek doğru cevap: 6.1. A, B ve C birinci elden; D ikinci elden kaynaktır. 6.2. Barbaro olaylara tanık olduğu için değerli bilgiler verir ancak Venedikli olduğu için kendi milletini öne çıkarıp Cenevizlileri ve Bizanslıları eleştirmiştir; bu yüzden anlatımı taraflı olabilir. Ayrıca gemiden gördüklerini yazdığı için kuşatmanın bütün yönlerini görmemiş olabilir. Kritovulos ise Osmanlı hizmetinde olduğu ve eserini padişaha ithaf ettiği için padişahı övmüş olabilir. Kuşatmaya tanık olmadığından başkalarından duyduklarını yazmıştır; bu bilgiler eksik ya da hatalı olabilir. 6.3. Ömer bu bilgiyi Osmanlı ve Bizans tarafına ait başka birinci elden kaynaklarla karşılaştırabilir; farklı taraflardaki kaynaklar aynı bilgiyi veriyorsa bilgi daha güvenilirdir. Ayrıca konuyla ilgili bilimsel araştırmaları inceleyerek tarihçilerin bu bilgiyi nasıl değerlendirdiğine bakabilir. 6.4. Ömer, farklı kaynakları karşılaştırarak olayları nesnel biçimde anlatmalı, kullandığı her bilgi için kaynağa atıf yapmalı ve yararlandığı bütün kaynakları kaynakçada göstermelidir.

Yanlış cevap: 6.1’de Rumeli Hisarı’nın “yazılı olmadığı için kaynak sayılmaz” denmesi ya da Kaynak D’nin birinci elden kaynak olarak gösterilmesi; 6.2’de “Barbaro tanık olduğu için yazdığı her şey kesin doğrudur.” ya da “Kritovulos tanık olmadığı için eseri hiçbir işe yaramaz.” gibi tek yönlü değerlendirmeler; 6.3’te yalnızca tek bir kaynağa güvenilmesinin önerilmesi; 6.4’te kaynak gösterilmeden yazılan bir metnin yeterli görülmesi. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.