2026-2027
Aşağıda İzlanda'daki Eyjafjallajökull Volkanı'nda 2010 yılında yaşanan püskürmeyle ilgili bir bilgi metni ve volkanın konumunu gösteren şematik bir koordinat ağı verilmiştir.
İzlanda'nın güneyinde yer alan ve üzeri buzulla örtülü olan Eyjafjallajökull Volkanı'nda 20 Mart 2010'da başlayan püskürme, 14 Nisan 2010'da buzul örtüsünün altındaki kraterde patlamalı bir evreye girdi. Eriyen buzul sularının magmayla temas ederek aniden buharlaşması patlamaların şiddetini artırdı; hızla soğuyan lav, çok ince taneli ve cam içerikli küle dönüştü. Atmosferin yüksek kesimlerine ulaşan kül bulutu, batı ve kuzeybatı yönlü hava akımlarının etkisiyle güneydoğuya, Avrupa üzerine taşındı.
Volkanın yakın çevresinde eriyen buzul suları ani sellere yol açtı. Yüzlerce kişi önlem amacıyla tahliye edildi, taşkın sularının köprülere zarar vermeden geçebilmesi için ülkenin ana çevre yolu yer yer kesildi. Kül; otlakları, tarlaları ve dereleri kapladı. Çiftçilere hayvanlarını kapalı alanlarda tutmaları ve kirlenen derelerden su içirmemeleri yönünde uyarılar yapıldı.
Uçak motorlarına zarar verebilen kül nedeniyle Avrupa hava sahasının büyük bölümü 15-20 Nisan 2010 tarihleri arasında uçuşlara kapatıldı. Avrupa hava trafiğini koordine eden EUROCONTROL'ün tahminlerine göre bu süreçte yaklaşık 100.000 uçuş iptal edildi ve yaklaşık 10 milyon yolcunun seyahati aksadı.
(Bu metin, çeşitli kaynaklardaki bilgilerden yararlanılarak soru için hazırlanmıştır.)
| Yer | Yaklaşık enlem | Yaklaşık boylam |
|---|---|---|
| Eyjafjallajökull Volkanı | 63,6° K | 19,6° B |
| Reykjavik (İzlanda'nın başkenti) | 64,1° K | 21,9° B |
| Londra | 51,5° K | 0,1° B |
| Oslo | 59,9° K | 10,8° D |
1.1. Koordinat ağından ve metinden yararlanarak Eyjafjallajökull Volkanı'nın mutlak ve göreceli konumunu yazınız. Göreceli konumu üç farklı ifadeyle belirtiniz. (7 puan)
1.2. Püskürmenin etkilerinin çok geniş bir alana yayılmasında volkanın bulunduğu mekânın hangi coğrafi koşullarının etkili olduğunu metinden yararlanarak açıklayınız. (6 puan)
1.3. Püskürmenin yakın çevredeki ve uzak çevredeki diğer mekânlar üzerindeki etkilerini aşağıdaki tabloya üçer örnekle yazınız. (12 puan)
| Yakın çevre (İzlanda) üzerindeki etkiler | Uzak çevre (Avrupa ve dünya) üzerindeki etkiler |
|---|---|
| 1. | 1. |
| 2. | 2. |
| 3. | 3. |
Aşağıdaki tabloda coğrafi bilgi sistemleri (CBS) ve uzaktan algılamanın kullanıldığı beş örnek uygulama verilmiştir. Her uygulama için CBS ve uzaktan algılamanın kullanım alanını belirleyiniz ve bu teknolojilerin uygulamaya sağladığı katkıyı bir cümleyle özetleyerek tabloyu doldurunuz. (20 puan)
| Örnek uygulama | Kullanım alanı | Sağladığı katkı (özet) |
|---|---|---|
| A. Büyük bir orman yangınından önce ve sonra çekilen uydu görüntüleri karşılaştırılarak yanan alanın sınırları ve büyüklüğü belirleniyor, yeniden ağaçlandırılacak alanlar haritalanıyor. | ||
| B. Bir ovada farklı tarihlerde çekilen uydu görüntüleriyle tarlalardaki bitki gelişimi izleniyor; hangi parselde hangi ürünün ekildiği ve hangi alanların sulamaya ihtiyaç duyduğu belirleniyor. | ||
| C. Bir büyükşehir belediyesi; durakları, yolcu yoğunluğunu ve yol ağını aynı haritada katmanlar hâlinde üst üste getirerek yeni bir otobüs hattının güzergâhını planlıyor. | ||
| Ç. Bir deprem sonrasında sahadaki ekipler hasarlı binaların konumlarını mobil cihazlarla haritaya işliyor; toplanma alanları ve yardım dağıtım noktalarına en kısa ulaşım yolları belirleniyor. | ||
| D. Bir baraj gölünün yüzey alanı ve su rengi farklı yıllarda çekilen uydu görüntüleriyle izleniyor, göl havzasındaki yapılaşma ve kirletici kaynaklar haritalanıyor. |
Coğrafya öğretmeni, öğrencilerinden okullarının bulunduğu Yeşiltepe Mahallesi için bir "afet ve acil durum toplanma alanı ulaşım haritası" oluşturmalarını istemiştir. Bir öğrenci grubu, dijital küre uygulaması ve GPS cihazıyla topladığı mekânsal verileri aşağıdaki tabloya kaydetmiştir. Grubun kullanacağı altlık haritada yalnızca kareler (koordinat ağı), yön oku ve Akçay Deresi bulunmaktadır. (Mahalle ve veriler kurgusaldır.)
| Mekânsal unsur | Konum bilgisi |
|---|---|
| Okul | B2 karesinin güney kenarının ortası (ana yolun hemen kuzeyi) |
| Aile sağlığı merkezi | F4 karesinin ortası |
| Ana yol | 2. ve 3. sıradaki karelerin ortak kenarı boyunca A sütunundan H sütununa kadar uzanır. |
| Köy yolu | Ana yoldan G sütununun ortasında ayrılır, kuzeye doğru toplanma alanının güney kenarına kadar uzanır. |
| Afet ve acil durum toplanma alanı (park) | G1 ve H1 kareleri |
| Orman | A5, A6, B5 ve B6 kareleri |
Not: Altlık haritada her karenin bir kenarı haritada 2 cm, gerçekte 200 m uzunluğa karşılık gelmektedir.
3.1. Tablodaki mekânsal verileri, gösteriminde kullanılacak sembol türüne (nokta, çizgi, alan) göre tasnif ederek altlık harita üzerine işleyiniz. (12 puan)
3.2. Oluşturduğunuz haritaya amacına uygun bir başlık yazınız, kullandığınız sembolleri açıklayan lejantı hazırlayınız ve haritanın kesir ölçeğini hesaplayarak haritaya ekleyiniz. (7 puan)
3.3. Oluşturduğunuz haritada okuldan toplanma alanına ana yol ve köy yolu üzerinden ulaşan güzergâhı ok işaretiyle gösteriniz. Bu güzergâhın gerçek uzunluğunu hesaplayınız ve deprem ya da sel gibi bir afetten sonra bu güzergâhta ulaşımı aksatabilecek unsuru gerekçesiyle belirtiniz. (6 puan)
Türkiye'nin tektonik yapısını inceleyen bir öğrenci grubu, farklı alanlara ait gözlemlerini aşağıdaki kartlara kaydetmiştir.
| Kart | İnceleme alanı | Gözlemler |
|---|---|---|
| I | Gediz Ovası ve çevresi (Batı Anadolu) | Ovanın güneyinde, dik fay yamaçlarıyla birden yükselen Bozdağlar uzanır. Doğu-batı doğrultulu, geniş ve düz bir çöküntü alanı olan ovanın kenarları boyunca çok sayıda sıcak su kaynağı dizilmiştir. |
| II | Erzincan Ovası ve çevresi (Doğu Anadolu) | Ova, Kuzey Anadolu Fay Sistemi boyunca uzanan bir çöküntü alanıdır. Fay hattını kesen bazı dere yataklarının yatay yönde ötelendiği (kaydığı) görülür. Bölgede tarih boyunca yıkıcı depremler yaşanmıştır. |
| III | Ağrı Dağı ve Kars Platosu (Doğu Anadolu) | Türkiye'nin en yüksek dağı olan Ağrı Dağı, volkanik kayaçlardan oluşan konik görünümlü bir dağdır ve yamaçlarında katılaşmış lav akıntıları görülür. Aynı bölgedeki Kars Platosu ise geniş alanlara yayılmış lav örtüleriyle kaplıdır. |
| IV | Orta Toroslar (Akdeniz Bölgesi) | Kıyıya paralel uzanan yüksek dağ sırası büyük ölçüde kireç taşı gibi tortul kayaçlardan oluşur. Yol yarmalarında kıvrılmış kaya tabakaları ve bu tabakaların içinde deniz canlılarına ait fosiller gözlenir. |
Kartlarda verilen yeryüzü şekillerinin oluşumunu, etkili olan levha hareketi ve tektonik süreçle ilişkilendirerek açıklayınız. (16 puan)
Aşağıdaki tabloda kayaçların ayrışmasını inceleyen bir araştırmada seçilen üç istasyonun iklim özellikleri ve yaygın kayaç türleri verilmiştir. (Veriler kurgusaldır.)
| Özellik | A İstasyonu | B İstasyonu | C İstasyonu |
|---|---|---|---|
| Konum | Orta kuşakta, 2.600 m yükseltideki dağlık alan | Ekvatora yakın alçak ova | Dönence çevresindeki çöl |
| En soğuk ay ortalama sıcaklığı | -10 °C | 25 °C | 15 °C |
| En sıcak ay ortalama sıcaklığı | 11 °C | 27 °C | 34 °C |
| Yıllık toplam yağış | 950 mm (büyük bölümü kar) | 2.600 mm (her ay yağışlı) | 30 mm |
| Günlük sıcaklık farkı | Orta (yaklaşık 12 °C) | Az (yaklaşık 7 °C) | Çok fazla (yaklaşık 15-20 °C) |
| Don olayı görülen gün sayısı | Yaklaşık 210 gün; ilkbahar ve sonbaharda gece donma, gündüz çözülme sık yaşanır | Görülmez | Çok nadir |
| Bitki örtüsü | Cılız çayırlar, yer yer çıplak kayalık | Gür orman; toprağa karışan bol bitki artığı hızla ayrışır | Yok denecek kadar az |
| Yaygın kayaç | Çatlaklı granit | Granit | Granit |
Bilgi: Sıcak çöllerde gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkı aylık ortalamalarda genellikle 13-20 °C arasındadır; açık ve kuru havalı bazı günlerde bu fark daha da büyür.
5.1. A, B ve C istasyonlarının her birinde baskın olan ayrışma türünü belirleyiniz ve bunun nedenini iklim verileriyle ilişkilendirerek açıklayınız. (6 puan)
5.2. Üç istasyonda kayaç türü aynı olduğu hâlde ayrışma hızı ve oluşan toprak örtüsünün kalınlığı farklıdır. İstasyonları ayrışma hızı ve toprak kalınlığı bakımından karşılaştırarak bu farkın nedenini açıklayınız. (4 puan)
5.3. B istasyonuyla aynı iklim özelliklerine sahip olan D alanında yaygın kayacın granit yerine kireç taşı olduğu bilinmektedir. Kayaç türündeki bu farkın D alanındaki ayrışma sürecini ve oluşacak yeryüzü şekillerini nasıl etkileyeceğini neden-sonuç ilişkisi kurarak açıklayınız. (4 puan)
| SORU NO | ÖĞRENME ÇIKTISI | BECERİLER |
|---|---|---|
| 1 | COĞ.10.1.1. Örnek olay, olgu ve/veya mekânı coğrafyanın temel kavramları ile ilişkilendirebilme | SBAB7. Mekânsal Düşünme (SBAB7.1. Konum Algılama, SBAB7.2. Mekânın Coğrafi Koşullarını Tanımlama, SBAB7.3. Mekânsal Bağlantıları Çözümleme, SBAB7.5. Mekânsal Etkiyi Sorgulama) |
| 2 | COĞ.10.2.1. Örnek uygulamalar üzerinden CBS ve uzaktan algılamanın kullanım alanlarını özetleyebilme | KB2.3. Özetleme |
| 3 | COĞ.10.2.2. Mekânsal bilgi teknolojilerini kullanarak altlık haritalar üzerinde mekânsal veriler oluşturabilme | SBAB10. Harita (SBAB10.4. Harita Oluşturma) |
| 4 | COĞ.10.3.1. Yerkürenin tektonik yapısını çözümleyebilme | KB2.4. Çözümleme |
| 5 | COĞ.10.3.2. Yeryüzü şekillerinin oluşumunda etkili olan aşınma ve çözünme süreçleri ile iklim ve kayaç özellikleri arasındaki ilişkileri yapılandırabilme | KB2.13. Yapılandırma |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | TOPLAM |
|---|---|---|---|---|---|
| 25 | 20 | 25 | 16 | 14 | 100 |
Doğru cevap:
1.1. (7 puan)
- Volkanın Ekvator'un kuzeyinde (Kuzey Yarım Küre) ve başlangıç meridyeninin batısında (Batı Yarım Küre) olduğunun belirtilmesi. (2 puan; her yarım küre 1 puan)
- Yaklaşık 63,6° kuzey enlemi ile 19,6° batı boylamının kesiştiği yerde (63°-64° K enlemleri ile 19°-20° B boylamları arasında) olduğunun yazılması. (2 puan; enlem 1 puan, boylam 1 puan)
- Göreceli konuma ilişkin üç doğru ifade yazılması: İzlanda'nın güneyinde, Reykjavik'in doğu-güneydoğusunda, Avrupa'nın kuzeybatısında, Atlas Okyanusu'nun kuzeyinde, Londra'nın kuzeybatısında, Kuzey Kutup Dairesi'nin güneyinde vb. (3 puan; her doğru ifade 1 puan)
1.2. (6 puan)
- Volkanın üzerinin buzulla örtülü olmasının, eriyen buzul sularının magmayla temas edip buharlaşması sonucu püskürmeyi patlamalı hâle getirdiğinin ve atmosferde uzun süre asılı kalabilen çok ince külün oluşmasına yol açtığının açıklanması. (3 puan)
- Batı ve kuzeybatı yönlü hava akımlarının külü güneydoğuya taşıdığının ve volkanın, hava trafiğinin yoğun olduğu Avrupa'nın kuzeybatısında yani hava akımlarının geldiği yönde bulunmasının etkiyi Avrupa'ya ulaştırdığının açıklanması. (3 puan)
1.3. (12 puan) Her doğru örnek 2 puan, her sütun için en fazla 6 puan verilir.
- Yakın çevre: buzul erimesine bağlı ani seller; köprü ve yolların zarar görmesi, ana çevre yolunun kesilmesi; yüzlerce kişinin tahliye edilmesi; külün otlak ve tarlaları örtmesiyle tarım ve hayvancılığın zarar görmesi; derelerin ve su kaynaklarının kirlenmesi; külün solunum sağlığını ve görüş mesafesini olumsuz etkilemesi.
- Uzak çevre: Avrupa hava sahasının kapanması ve yaklaşık 100.000 uçuşun iptal edilmesi; milyonlarca yolcunun havalimanlarında mahsur kalması; havayolu şirketleri, turizm ve otelcilik sektörlerinde gelir kaybı; uçakla taşınan taze ürün, ilaç ve kargoların sevkiyatının aksamasıyla ticaretin ve üretim zincirlerinin etkilenmesi; Avrupa dışındaki havalimanlarında da Avrupa'ya yönelik uçuşların aksaması (küresel ulaşım ağı üzerinden yayılan etki); toplantı, fuar, spor karşılaşması gibi etkinliklerin ertelenmesi.
Örnek doğru cevap: 1.1. Volkan Kuzey ve Batı yarım kürelerde, yaklaşık 63,6° kuzey enlemi ile 19,6° batı boylamının kesiştiği yerdedir. Göreceli konumu ise İzlanda'nın güneyinde, Avrupa'nın kuzeybatısında ve Atlas Okyanusu'nun kuzeyindedir. 1.2. Volkanın üzeri buzulla örtülü olduğu için eriyen buzul suyu magmayla temas edip aniden buharlaşmış, patlamalı püskürme çok ince küller oluşturmuştur. Bu ince kül havada uzun süre asılı kalabilmiştir. Batı ve kuzeybatı yönlü hava akımları da külü güneydoğuya, hava trafiğinin çok yoğun olduğu Avrupa üzerine taşımıştır. 1.3. Yakın çevre: Buzul suları sellere yol açmış, yollar kesilmiş ve insanlar tahliye edilmiştir; kül otlak ve tarlaları örterek hayvancılığı ve tarımı zarara uğratmıştır; dereler kirlenmiştir. Uzak çevre: Avrupa hava sahası kapanmış, binlerce uçuş iptal edilmiş ve milyonlarca yolcu mahsur kalmıştır; havayolu şirketleri ve turizm gelir kaybetmiştir; uçakla taşınan taze ürün ve kargoların sevkiyatı aksamıştır.
Yanlış cevap: Volkanın Doğu Yarım Küre'de veya Güney Yarım Küre'de gösterilmesi; enlem ve boylam değerlerinin yer değiştirilerek yazılması (19,6° K, 63,6° B gibi); külün yayılmasının yalnızca "volkanın büyük olmasıyla" açıklanıp buzul ve hava akımı koşullarına değinilmemesi; yakın ve uzak çevre etkilerinin birbirine karıştırılması (ör. hava sahasının kapanmasının yakın çevre etkisi olarak yazılması) ya da olayla ilgisiz etkilerin (deprem dalgası, tsunami vb.) yazılması. Cevap verilmemesi veya tamamen yanlış konum belirlenmesi durumunda ilgili alt maddeye 0 puan verilir.
Doğru cevap: Her uygulama için kullanım alanının doğru belirlenmesi 2 puan, sağlanan katkının doğru özetlenmesi 2 puan olmak üzere toplam 20 puan verilir. Katkı özeti doğru ancak eksikse (ör. yalnızca "hızlı bilgi sağlar" gibi genel bir ifadeyle sınırlı kalmışsa) 1 puan verilir. Anlamca eşdeğer ifadeler kabul edilir.
| Uygulama | Kullanım alanı | Sağladığı katkı (örnek özet) |
|---|---|---|
| A | Çevre koruma, ormancılık, doğal kaynak yönetimi (afet sonrası hasar tespiti) | Yanan alan geniş bir bölgede hızlı ve doğru biçimde ölçülür, ağaçlandırma çalışmaları planlanır. |
| B | Tarım (tarım alanlarının izlenmesi) | Ürün deseni ve bitki gelişimi izlenerek rekolte tahmini yapılır, sulama suyu verimli kullanılır. |
| C | Şehir yönetimi, ulaşım planlaması | Farklı veri katmanları birlikte değerlendirilerek en uygun güzergâh belirlenir, kaynak ve zaman tasarrufu sağlanır. |
| Ç | Afet yönetimi | Hasar hızla tespit edilir, ekipler ve yardımlar doğru yere en kısa sürede yönlendirilir. |
| D | Su kaynakları yönetimi, çevre koruma | Su miktarı ve kalitesindeki değişim izlenir, kirletici kaynaklar belirlenerek su arzı planlanır. |
Örnek doğru cevap: A: Çevre koruma/ormancılık; uydu görüntüleri yanan alanın sınırlarını hızlı ve doğru biçimde belirleyerek ağaçlandırma planlamasına veri sağlar. B: Tarım; ürün deseni ve bitki gelişimi izlenerek rekolte tahmini yapılır ve sulama ihtiyacı belirlenir. C: Şehir yönetimi/ulaşım; duraklar, yolcu yoğunluğu ve yol ağı aynı haritada analiz edilerek en verimli otobüs hattı planlanır. Ç: Afet yönetimi; hasarlı binaların konumu anında haritaya işlenerek arama kurtarma ve yardım dağıtımı hızlandırılır. D: Su kaynakları yönetimi; baraj gölündeki alan ve kalite değişimi izlenerek kirliliğe karşı önlem alınır ve su arzı planlanır.
Yanlış cevap: Kullanım alanlarının birbiriyle karıştırılması (ör. B uygulamasının "afet yönetimi", Ç uygulamasının "tarım" olarak yazılması); katkı bölümünde uygulamanın yalnızca tekrar edilmesi; CBS ve uzaktan algılamayla ilgisi olmayan katkıların (ör. "yangını söndürür", "depremi önler") yazılması. Bu durumlarda ilgili hücreye puan verilmez.
Doğru cevap:
3.1. (12 puan) Her unsur için doğru sembol türünün seçilmesi 1 puan, unsurun doğru konuma işlenmesi 1 puan olmak üzere her unsur 2 puan:
- Nokta: okul (B2 karesinin güney kenarının ortası), aile sağlığı merkezi (F4 karesinin ortası).
- Çizgi: ana yol (2. ve 3. sıra karelerin ortak kenarı boyunca A'dan H'ye), köy yolu (G sütununun ortasından kuzeye, toplanma alanının güney kenarına kadar).
- Alan: toplanma alanı (G1 ve H1 kareleri), orman (A5, A6, B5, B6 kareleri).
- Sembol türü doğru ancak konumu bir kare kaymış unsurlara yalnızca sembol puanı (1 puan) verilir.
3.2. (7 puan)
- Amaca uygun başlık (ör. "Yeşiltepe Mahallesi Afet ve Acil Durum Toplanma Alanı Ulaşım Haritası"). (1 puan)
- Kullanılan tüm sembolleri (nokta, çizgi, alan) açıklayan lejant. (2 puan; eksik lejanta 1 puan)
- Ölçek hesabı: 200 m = 20.000 cm dönüşümünün ve 20.000 ÷ 2 = 10.000 işleminin yapılması (2 puan) ve kesir ölçeğin 1/10.000 olarak haritaya yazılması (2 puan).
3.3. (6 puan)
- Okuldan ana yol boyunca doğuya, G sütununda köy yoluna dönüp kuzeye, toplanma alanına uzanan güzergâhın ok işaretiyle gösterilmesi. (1 puan)
- Güzergâh uzunluğu: ana yol üzerinde B sütununun ortasından G sütununun ortasına 5 kare, köy yolu boyunca 1 kare olmak üzere 6 kare; 6 × 200 m = 1.200 m (1,2 km). (İşlem 1 puan, sonuç 1 puan)
- Ulaşımı aksatabilecek unsur olarak güzergâhın Akçay Deresi'ni geçtiği köprünün belirlenmesi. (1 puan)
- Köprünün deprem sırasında hasar görebileceği veya selde dere taşkınından etkilenebileceği için ulaşımı aksatabileceğinin gerekçe olarak açıklanması. (2 puan)
Örnek doğru cevap: 3.1. Okul ve aile sağlığı merkezini nokta, ana yol ile köy yolunu çizgi, toplanma alanı ile ormanı alan sembolüyle gösterdim; unsurları tablodaki karelere yerleştirdim (yukarıdaki örnek haritada olduğu gibi). 3.2. Başlık: Yeşiltepe Mahallesi Afet ve Acil Durum Toplanma Alanı Ulaşım Haritası. Lejantta okul (dolu kare), aile sağlığı merkezi (artı işareti), ana yol (çift çizgi), köy yolu (kesik çizgi), dere (dalgalı çizgi), toplanma alanı (taralı alan) ve orman (noktalı alan) sembollerini açıkladım. Haritada 2 cm gerçekte 200 m = 20.000 cm olduğundan 20.000 ÷ 2 = 10.000; ölçek 1/10.000'dir. 3.3. Güzergâh okuldan ana yol boyunca 5 kare doğuya, sonra köy yolu boyunca 1 kare kuzeye gider: 6 × 200 = 1.200 m. Güzergâh Akçay Deresi'ni köprüyle geçtiği için deprem sonrasında köprü hasar görürse ya da selde dere taşarsa ulaşım aksayabilir; bu nedenle alternatif bir güzergâh da belirlenmelidir.
Yanlış cevap: Okul ve aile sağlığı merkezinin alan, yolların alan, toplanma alanı ve ormanın nokta sembolüyle gösterilmesi; unsurların tablodaki karelerden farklı yerlere işlenmesi; ölçeğin 1/100, 1/1.000 veya 1/20.000 gibi hatalı hesaplanması; güzergâh uzunluğunun kuş uçuşu ölçülmesi ya da birim dönüşümünün yapılmaması (ör. "1.200 km"); risk unsuru olarak haritada bulunmayan bir unsurun yazılması. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.
Doğru cevap: Her kart için etkili levha hareketi/kuvvet (1 puan), tektonik süreç (1 puan) ve oluşum açıklaması (2 puan) olmak üzere 4 puan, toplam 16 puan verilir.
- Kart I: Anadolu Levhası'nın sıkışması ve batıya hareketi sırasında Batı Anadolu'da yer kabuğunun gerilerek kırılması (1 puan); kırılma (faylanma), horst-graben oluşumu (1 puan); fay hatları boyunca kırılan arazinin yükselen kısmının horst (Bozdağlar, kırık dağ), alçalan kısmının graben (Gediz Ovası, çöküntü ovası) oluşturması ve fay çatlaklarından derine sızan yer altı sularının ısınarak sıcak su kaynağı (jeotermal) olarak yüzeye çıkması (2 puan).
- Kart II: Anadolu ve Avrasya levhalarının Kuzey Anadolu Fay Sistemi boyunca birbirine göre ters yönde yanal kayması (transform hareket) (1 puan); faylanma ve deprem (1 puan); dere yataklarının yatay ötelenmesinin yanal hareketin kanıtı olduğu, fay boyunca sürtünmeyle biriken enerjinin aniden boşalmasıyla depremlerin oluştuğu ve fay boyunca oluşan çöküntü alanının ovayı meydana getirdiği (2 puan).
- Kart III: Arabistan Levhası'nın kuzeye hareketiyle Doğu Anadolu'nun sıkışması (yaklaşma) (1 puan); volkanizma (1 puan); sıkışma sonucu oluşan kırık ve fay hatları boyunca yükselen magmanın merkezî püskürmeyle Ağrı Dağı gibi volkan konilerini, çatlaklardan çıkıp geniş alanlara yayılan akışkan lavların ise Kars Platosu gibi lav platolarını oluşturması (2 puan).
- Kart IV: Afrika Levhası'nın kuzeye, Avrasya Levhası'nın güneye hareketiyle Anadolu'nun sıkışması (yaklaşma) (1 puan); orojenez (kıvrılarak dağ oluşumu) (1 puan); eski deniz (Tethys Denizi) tabanında biriken tortul tabakaların yan basınçla kıvrılarak yükselmesi ve kıvrım dağlarını oluşturması; tabakalardaki deniz fosillerinin bu kayaçların deniz tabanında oluştuğunun kanıtı olması (2 puan).
Örnek doğru cevap: I. Anadolu Levhası'nın sıkışması ve batıya hareketi sırasında Batı Anadolu'da yer kabuğu gerilerek kırılmıştır. Kırılan arazinin yükselen kısmı Bozdağlar gibi horstları, çöken kısmı Gediz Ovası gibi grabenleri oluşturmuştur. Fay çatlaklarından derine sızan yer altı suları ısınarak sıcak su kaynağı olarak çıkmaktadır. II. Erzincan Ovası, Anadolu ve Avrasya levhalarının ters yönde yanal kaydığı Kuzey Anadolu Fay Sistemi üzerindedir. Dere yataklarının yatay ötelenmesi bu yanal hareketin kanıtıdır. Fay boyunca biriken enerji aniden boşalınca depremler olur; fay boyunca oluşan çöküntü alanı ovayı meydana getirmiştir. III. Arabistan Levhası'nın kuzeye hareketi Doğu Anadolu'yu sıkıştırmış, oluşan kırık hatlarından yükselen magma volkanizmaya yol açmıştır. Merkezî püskürmeyle Ağrı Dağı gibi volkan konileri, çatlaklardan yayılan akışkan lavlarla Kars Platosu gibi lav platoları oluşmuştur. IV. Afrika Levhası'nın kuzeye hareketiyle eski deniz tabanında biriken tortul tabakalar sıkışıp kıvrılarak yükselmiş, Toroslar orojenez sonucu oluşmuştur. Tabakalardaki deniz fosilleri bu kayaçların denizde oluştuğunu gösterir.
Yanlış cevap: Bozdağlar'ın volkanik dağ ya da kıvrım dağı, Gediz Ovası'nın akarsu biriktirmesiyle oluşmuş delta olarak açıklanması; Kuzey Anadolu Fay Sistemi'nin levhaların ayrıldığı veya çarpıştığı bir sınır olarak yazılması; Ağrı Dağı'nın kıvrılmayla oluştuğunun belirtilmesi; Toroslar'daki deniz fosillerinin denizin bugün de orada olduğu ya da canlıların sonradan taşındığı şeklinde yorumlanması; sıcak su kaynaklarının iklimin sıcak olmasıyla açıklanması. Bu durumlarda ilgili ölçüte puan verilmez.
Doğru cevap:
5.1. (6 puan) Her istasyon için baskın ayrışma türü ve iklim gerekçesi 2 puan:
- A: Fiziksel ayrışma (donma çatlaması). Sıcaklığın uzun süre 0 °C'nin altında kalması, gece donma-gündüz çözülme döngüsünün sık yaşanması nedeniyle granitin çatlaklarına sızan su donarak hacmini artırır ve kayacı parçalar; düşük sıcaklık kimyasal çözünmeyi yavaşlatır.
- B: Kimyasal çözünme. Yıl boyunca yüksek sıcaklık ve bol yağış ile gür bitki örtüsünden toprağa geçen karbondioksit ve organik (hümik) asitler, suyun kayaç minerallerini kimyasal olarak değiştirmesini hızlandırır.
- C: Fiziksel ayrışma (sıcaklık farkı çatlaması; tuz çatlaması da kabul edilir). Yağışın çok az olması kimyasal çözünmeyi neredeyse durdurur; çok büyük günlük sıcaklık farkı kayaç yüzeyinin sürekli genleşip büzülmesine ve çatlayıp parçalanmasına yol açar.
5.2. (4 puan)
- Ayrışmanın en hızlı ve toprak örtüsünün en kalın B istasyonunda olacağının, sıcak ve nemli ortam ile bitki örtüsünün kimyasal çözünmeyi hızlandırmasıyla açıklanması. (2 puan)
- A ve C istasyonlarında sıcaklık ve/veya nem düşük olduğu için kimyasal çözünmenin çok yavaş, ayrışmanın yavaş ve toprağın ince olacağının; yüzeyde daha çok köşeli kaya parçaları ve döküntü örtüsünün bulunacağının açıklanması. (2 puan)
5.3. (4 puan)
- Granitin iri kristalli bir magmatik derinlik kayacı olarak ayrışmaya dirençli olduğu, kireç taşının ise suda çözünebilen bir tortul kayaç olduğu; karbondioksitli (karbonik asitli) suyun kireç taşını çok daha hızlı çözeceğinin açıklanması. (2 puan)
- Bol yağış ve yüksek sıcaklık nedeniyle D alanında karstlaşmanın gelişeceği; lapya, dolin, uvala, düden, mağara gibi karstik şekillerin oluşacağının belirtilmesi. (2 puan)
Örnek doğru cevap: 5.1. A istasyonunda sıcaklık uzun süre 0 °C'nin altındadır ve gece donma-gündüz çözülme sıktır; granitin çatlaklarına giren su donunca genişleyip kayacı parçalar, bu yüzden fiziksel ayrışma (donma çatlaması) baskındır. B istasyonunda yıl boyu sıcak ve çok yağışlıdır, gür bitki örtüsü de toprağa karbondioksit ve organik asit kattığından kimyasal çözünme baskındır. C istasyonunda yağış çok az olduğu için kimyasal çözünme yok denecek kadar azdır; gece ile gündüz arasındaki büyük sıcaklık farkı kayacı genleştirip büzerek çatlattığından fiziksel ayrışma baskındır. 5.2. Ayrışma en hızlı B'de olur ve en kalın toprak burada oluşur, çünkü sıcaklık ve nem kimyasal çözünmeyi hızlandırır. A ve C'de sıcaklık veya nem yetersiz olduğu için ayrışma yavaştır, toprak incedir ve yüzeyde köşeli kaya parçaları birikir. 5.3. Granit iri kristalli, dirençli bir kayaçtır; kireç taşı ise karbonik asitli suda kolayca çözünür. Bu nedenle aynı iklimde D alanında ayrışma çok daha hızlı olur, karstlaşma gelişir ve lapya, dolin, düden, mağara gibi karstik şekiller oluşur.
Yanlış cevap: B istasyonunda fiziksel ayrışmanın, A veya C istasyonunda kimyasal çözünmenin baskın olduğunun yazılması; C istasyonundaki ayrışmanın don olayıyla açıklanması; aynı kayaç bulunduğu için ayrışma hızının her yerde aynı olacağının ileri sürülmesi; kireç taşının granitten daha dirençli olduğunun yazılması; D alanında karstik olmayan şekillerin (peribacası, kumul, moren vb.) oluşacağının belirtilmesi. Bu durumlarda ilgili ölçüte puan verilmez.