2026-2027
Aşağıda İzlanda'daki Eyjafjallajökull Volkanı'nda 2010 yılında yaşanan püskürmeyle ilgili bir bilgi metni ve volkanın konumunu gösteren şematik bir koordinat ağı verilmiştir.
İzlanda'nın güneyinde yer alan ve üzeri buzulla örtülü olan Eyjafjallajökull Volkanı'nda 20 Mart 2010'da başlayan püskürme, 14 Nisan 2010'da buzul örtüsünün altındaki kraterde patlamalı bir evreye girdi. Eriyen buzul sularının magmayla temas ederek aniden buharlaşması patlamaların şiddetini artırdı; hızla soğuyan lav, çok ince taneli ve cam içerikli küle dönüştü. Atmosferin yüksek kesimlerine ulaşan kül bulutu, batı ve kuzeybatı yönlü hava akımlarının etkisiyle güneydoğuya, Avrupa üzerine taşındı.
Volkanın yakın çevresinde eriyen buzul suları ani sellere yol açtı. Yüzlerce kişi önlem amacıyla tahliye edildi, taşkın sularının köprülere zarar vermeden geçebilmesi için ülkenin ana çevre yolu yer yer kesildi. Kül; otlakları, tarlaları ve dereleri kapladı. Çiftçilere hayvanlarını kapalı alanlarda tutmaları ve kirlenen derelerden su içirmemeleri yönünde uyarılar yapıldı.
Uçak motorlarına zarar verebilen kül nedeniyle Avrupa hava sahasının büyük bölümü 15-20 Nisan 2010 tarihleri arasında uçuşlara kapatıldı. Avrupa hava trafiğini koordine eden EUROCONTROL'ün tahminlerine göre bu süreçte yaklaşık 100.000 uçuş iptal edildi ve yaklaşık 10 milyon yolcunun seyahati aksadı.
(Bu metin, çeşitli kaynaklardaki bilgilerden yararlanılarak soru için hazırlanmıştır.)
| Yer | Yaklaşık enlem | Yaklaşık boylam |
|---|---|---|
| Eyjafjallajökull Volkanı | 63,6° K | 19,6° B |
| Reykjavik (İzlanda'nın başkenti) | 64,1° K | 21,9° B |
| Londra | 51,5° K | 0,1° B |
| Oslo | 59,9° K | 10,8° D |
1.1. Koordinat ağından ve metinden yararlanarak Eyjafjallajökull Volkanı'nın mutlak ve göreceli konumunu yazınız. (5 puan)
1.2. Püskürmenin etkilerinin çok geniş bir alana yayılmasında volkanın bulunduğu mekânın hangi coğrafi koşullarının etkili olduğunu metinden yararlanarak açıklayınız. (4 puan)
1.3. Püskürmenin yakın çevredeki ve uzak çevredeki diğer mekânlar üzerindeki etkilerini aşağıdaki tabloya üçer örnekle yazınız. (6 puan)
| Yakın çevre (İzlanda) üzerindeki etkiler | Uzak çevre (Avrupa ve dünya) üzerindeki etkiler |
|---|---|
| 1. | 1. |
| 2. | 2. |
| 3. | 3. |
Aşağıdaki tabloda coğrafi bilgi sistemleri (CBS) ve uzaktan algılamanın kullanıldığı beş örnek uygulama verilmiştir. Her uygulama için CBS ve uzaktan algılamanın kullanım alanını belirleyiniz ve bu teknolojilerin uygulamaya sağladığı katkıyı bir cümleyle özetleyerek tabloyu doldurunuz. (10 puan)
| Örnek uygulama | Kullanım alanı | Sağladığı katkı (özet) |
|---|---|---|
| A. Büyük bir orman yangınından önce ve sonra çekilen uydu görüntüleri karşılaştırılarak yanan alanın sınırları ve büyüklüğü belirleniyor, yeniden ağaçlandırılacak alanlar haritalanıyor. | ||
| B. Bir ovada farklı tarihlerde çekilen uydu görüntüleriyle tarlalardaki bitki gelişimi izleniyor; hangi parselde hangi ürünün ekildiği ve hangi alanların sulamaya ihtiyaç duyduğu belirleniyor. | ||
| C. Bir büyükşehir belediyesi; durakları, yolcu yoğunluğunu ve yol ağını aynı haritada katmanlar hâlinde üst üste getirerek yeni bir otobüs hattının güzergâhını planlıyor. | ||
| Ç. Bir deprem sonrasında sahadaki ekipler hasarlı binaların konumlarını mobil cihazlarla haritaya işliyor; toplanma alanları ve yardım dağıtım noktalarına en kısa ulaşım yolları belirleniyor. | ||
| D. Bir baraj gölünün yüzey alanı ve su rengi farklı yıllarda çekilen uydu görüntüleriyle izleniyor, göl havzasındaki yapılaşma ve kirletici kaynaklar haritalanıyor. |
Bir öğrenci, Aksu Gölü'nün 2000 ve 2025 yıllarının ağustos aylarına ait uydu görüntülerini dijital küre uygulamasında inceleyerek gölün su ile kaplı olduğu kareleri aşağıdaki tabloya kaydetmiştir. Altlık haritadaki her kare 1 km × 1 km'lik bir alanı göstermektedir. (Göl ve veriler kurgusaldır.)
| Yıl | Gölün su ile kaplı olduğu kareler |
|---|---|
| 2000 | C3, D3, E3, F3, B4, C4, D4, E4, F4, G4, B5, C5, D5, E5, F5, G5, C6, D6, E6, F6 |
| 2025 | D4, E4, F4, C5, D5, E5, F5, D6, E6 |
3.1. Gölün 2000 ve 2025 yıllarındaki alanlarını farklı alan sembolleriyle (farklı taramalarla) altlık harita üzerine işleyiniz; haritaya amacına uygun bir başlık ve lejant ekleyiniz. (6 puan)
3.2. Gölün 2000 ve 2025 yıllarındaki yüzey alanlarını hesaplayınız. Gölün bu dönemde kaç km² ve yüzde kaç küçüldüğünü bulunuz. (5 puan)
3.3. Oluşturduğunuz harita hangi amaçlarla kullanılabilir? İki amaç yazarak açıklayınız. (4 puan)
Coğrafya öğretmeni, Alfred Wegener'in 1915'te ortaya koyduğu kıtaların kayması kuramının kıtaların hareket ettiğini ileri sürdüğünü ancak bu hareketin neden ve nasıl gerçekleştiğini açıklayamadığını hatırlatmıştır. Ardından öğrencilerinden, bir okyanus ortası sırtının iki yanında okyanus tabanından alınan bazalt örneklerinin yaşlarını gösteren aşağıdaki grafiği incelemelerini istemiştir.
| Sırta uzaklık (km) | 400 (Batı) | 200 (Batı) | 100 (Batı) | 0 | 100 (Doğu) | 200 (Doğu) | 400 (Doğu) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Kayaç yaşı (milyon yıl) | 20 | 10 | 5 | 0 | 5 | 10 | 20 |
(Veriler kurgusaldır.)
4.1. Grafikteki verilere göre okyanus tabanında nasıl bir değişim yaşanmaktadır? Bu değişimi levha hareketinin türü ve okyanus ortası sırtında gerçekleşen volkanizma ile ilişkilendirerek açıklayınız. (5 puan)
4.2. Wegener'in açıklayamadığı, kıtaların hareketine neden olan ve levhaları hareket ettiren süreci yerin iç yapısı ve mantodaki konveksiyonel akıntılarla ilişkilendirerek açıklayınız. (5 puan)
Türkiye'nin tektonik yapısını inceleyen bir öğrenci grubu, farklı alanlara ait gözlemlerini aşağıdaki kartlara kaydetmiştir.
| Kart | İnceleme alanı | Gözlemler |
|---|---|---|
| I | Gediz Ovası ve çevresi (Batı Anadolu) | Ovanın güneyinde, dik fay yamaçlarıyla birden yükselen Bozdağlar uzanır. Doğu-batı doğrultulu, geniş ve düz bir çöküntü alanı olan ovanın kenarları boyunca çok sayıda sıcak su kaynağı dizilmiştir. |
| II | Erzincan Ovası ve çevresi (Doğu Anadolu) | Ova, Kuzey Anadolu Fay Sistemi boyunca uzanan bir çöküntü alanıdır. Fay hattını kesen bazı dere yataklarının yatay yönde ötelendiği (kaydığı) görülür. Bölgede tarih boyunca yıkıcı depremler yaşanmıştır. |
| III | Ağrı Dağı ve Kars Platosu (Doğu Anadolu) | Türkiye'nin en yüksek dağı olan Ağrı Dağı, volkanik kayaçlardan oluşan konik görünümlü bir dağdır ve yamaçlarında katılaşmış lav akıntıları görülür. Aynı bölgedeki Kars Platosu ise geniş alanlara yayılmış lav örtüleriyle kaplıdır. |
| IV | Orta Toroslar (Akdeniz Bölgesi) | Kıyıya paralel uzanan yüksek dağ sırası büyük ölçüde kireç taşı gibi tortul kayaçlardan oluşur. Yol yarmalarında kıvrılmış kaya tabakaları ve bu tabakaların içinde deniz canlılarına ait fosiller gözlenir. |
Kartlarda verilen yeryüzü şekillerinin oluşumunu, etkili olan levha hareketi ve tektonik süreçle ilişkilendirerek açıklayınız. (16 puan)
Aşağıdaki tabloda kayaçların ayrışmasını inceleyen bir araştırmada seçilen üç istasyonun iklim özellikleri ve yaygın kayaç türleri verilmiştir. (Veriler kurgusaldır.)
| Özellik | A İstasyonu | B İstasyonu | C İstasyonu |
|---|---|---|---|
| Konum | Orta kuşakta, 2.600 m yükseltideki dağlık alan | Ekvatora yakın alçak ova | Dönence çevresindeki çöl |
| En soğuk ay ortalama sıcaklığı | -10 °C | 25 °C | 15 °C |
| En sıcak ay ortalama sıcaklığı | 11 °C | 27 °C | 34 °C |
| Yıllık toplam yağış | 950 mm (büyük bölümü kar) | 2.600 mm (her ay yağışlı) | 30 mm |
| Günlük sıcaklık farkı | Orta (yaklaşık 12 °C) | Az (yaklaşık 7 °C) | Çok fazla (yaklaşık 15-20 °C) |
| Don olayı görülen gün sayısı | Yaklaşık 210 gün; ilkbahar ve sonbaharda gece donma, gündüz çözülme sık yaşanır | Görülmez | Çok nadir |
| Bitki örtüsü | Cılız çayırlar, yer yer çıplak kayalık | Gür orman; toprağa karışan bol bitki artığı hızla ayrışır | Yok denecek kadar az |
| Yaygın kayaç | Çatlaklı granit | Granit | Granit |
Bilgi: Sıcak çöllerde gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkı aylık ortalamalarda genellikle 13-20 °C arasındadır; açık ve kuru havalı bazı günlerde bu fark daha da büyür.
6.1. A, B ve C istasyonlarının her birinde baskın olan ayrışma türünü belirleyiniz ve bunun nedenini iklim verileriyle ilişkilendirerek açıklayınız. (6 puan)
6.2. B istasyonuyla aynı iklim özelliklerine sahip olan D alanında yaygın kayacın granit yerine kireç taşı olduğu bilinmektedir. Kayaç türündeki bu farkın D alanındaki ayrışma sürecini ve oluşacak yeryüzü şekillerini nasıl etkileyeceğini neden-sonuç ilişkisi kurarak açıklayınız. (4 puan)
Akdeniz iklim bölgesindeki (yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı) bir kıyı kentinde tarihî yapıları inceleyen öğrenciler aşağıdaki gözlemleri kaydetmiştir. Üç yapı da aynı dönemde inşa edilmiştir. (Gözlemler soru için hazırlanmıştır.)
| Yapı | Kıyıya uzaklık | Yapı taşı | Gözlem |
|---|---|---|---|
| I | 50 m | Kum taşı (gözenekli tortul kayaç) | Taş yüzeyinde bal peteği görünümlü oyuklar, pul pul dökülmeler ve beyaz tuz kristalleri |
| II | 50 m | Granit (az gözenekli, kristalli magmatik kayaç) | Yüzeyde yalnızca hafif aşınma |
| III | 3 km | Kum taşı (gözenekli tortul kayaç) | Yüzey büyük ölçüde sağlam, hafif renk değişimi |
Gözlemleri karşılaştırarak I numaralı yapının taşlarında etkili olan ayrışma türünü belirleyiniz. Bu ayrışmanın iklim özellikleri, denize uzaklık ve kayaç özellikleriyle ilişkisini neden-sonuç bağlamında açıklayınız. (14 puan)
Doruk Nehri, yukarı çığırında eğimli ve dağlık arazilerden geçerek denize dökülmekte ve ağzında geniş bir delta ovası bulunmaktadır. Nehrin döküldüğü kıyıda deniz sığdır, gelgit etkisi yok denecek kadar azdır ve kıyı akıntıları zayıftır. Nehrin orta çığırında 1985 yılında büyük bir baraj tamamlanmıştır. Aşağıdaki grafikte delta ucundaki kıyı çizgisinin 1955 yılındaki konumuna göre denize doğru ilerleme miktarı, tabloda ise nehrin denize taşıdığı katı madde miktarı verilmiştir. (Nehir ve veriler kurgusaldır.)
| Dönem | Nehrin denize taşıdığı yıllık ortalama katı madde miktarı |
|---|---|
| 1955-1985 | 18 milyon ton |
| 1986-2025 | 2 milyon ton |
Bilgi: Büyük akarsular denize yılda milyonlarca, hatta on milyonlarca ton katı madde taşıyabilir.
8.1. 1955-1985 döneminde delta kıyısının denize doğru ilerlemesini akarsuyun aşındırma, taşıma ve biriktirme süreçleriyle ilişkilendirerek açıklayınız. (4 puan)
8.2. 1985 yılından sonra kıyı çizgisinde görülen değişimin nedenini grafik ve tablodaki verileri kullanarak aşınım ve birikim süreçleri açısından açıklayınız. (6 puan)
| SORU NO | ÖĞRENME ÇIKTISI | BECERİLER |
|---|---|---|
| 1 | COĞ.10.1.1. Örnek olay, olgu ve/veya mekânı coğrafyanın temel kavramları ile ilişkilendirebilme | SBAB7. Mekânsal Düşünme (SBAB7.1. Konum Algılama, SBAB7.2. Mekânın Coğrafi Koşullarını Tanımlama, SBAB7.3. Mekânsal Bağlantıları Çözümleme, SBAB7.5. Mekânsal Etkiyi Sorgulama) |
| 2 | COĞ.10.2.1. Örnek uygulamalar üzerinden CBS ve uzaktan algılamanın kullanım alanlarını özetleyebilme | KB2.3. Özetleme |
| 3 | COĞ.10.2.2. Mekânsal bilgi teknolojilerini kullanarak altlık haritalar üzerinde mekânsal veriler oluşturabilme | SBAB10. Harita (SBAB10.4. Harita Oluşturma) |
| 4 | COĞ.10.3.1. Yerkürenin tektonik yapısını çözümleyebilme | KB2.4. Çözümleme |
| 5 | COĞ.10.3.1. Yerkürenin tektonik yapısını çözümleyebilme | KB2.4. Çözümleme |
| 6 | COĞ.10.3.2. Yeryüzü şekillerinin oluşumunda etkili olan aşınma ve çözünme süreçleri ile iklim ve kayaç özellikleri arasındaki ilişkileri yapılandırabilme | KB2.13. Yapılandırma |
| 7 | COĞ.10.3.2. Yeryüzü şekillerinin oluşumunda etkili olan aşınma ve çözünme süreçleri ile iklim ve kayaç özellikleri arasındaki ilişkileri yapılandırabilme | KB2.13. Yapılandırma |
| 8 | COĞ.10.3.3. Yeryüzü şekillerinin oluşumunu aşınım ve birikim süreçleri açısından çözümleyebilme | KB2.4. Çözümleme |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | TOPLAM |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 15 | 10 | 15 | 10 | 16 | 10 | 14 | 10 | 100 |
Doğru cevap:
1.1. (5 puan)
- Volkanın Ekvator'un kuzeyinde (Kuzey Yarım Küre) ve başlangıç meridyeninin batısında (Batı Yarım Küre) olduğunun belirtilmesi. (2 puan; her yarım küre 1 puan)
- Yaklaşık 63,6° kuzey enlemi ile 19,6° batı boylamının kesiştiği yerde (63°-64° K enlemleri ile 19°-20° B boylamları arasında) olduğunun yazılması. (1 puan)
- Göreceli konuma ilişkin iki doğru ifade yazılması: İzlanda'nın güneyinde, Reykjavik'in doğu-güneydoğusunda, Avrupa'nın kuzeybatısında, Atlas Okyanusu'nun kuzeyinde, Londra'nın kuzeybatısında, Kuzey Kutup Dairesi'nin güneyinde vb. (2 puan; her doğru ifade 1 puan)
1.2. (4 puan)
- Volkanın üzerinin buzulla örtülü olmasının, eriyen buzul sularının magmayla temas edip buharlaşması sonucu püskürmeyi patlamalı hâle getirdiğinin ve atmosferde uzun süre asılı kalabilen çok ince külün oluşmasına yol açtığının açıklanması. (2 puan)
- Batı ve kuzeybatı yönlü hava akımlarının külü güneydoğuya taşıdığının ve volkanın, hava trafiğinin yoğun olduğu Avrupa'nın kuzeybatısında yani hava akımlarının geldiği yönde bulunmasının etkiyi Avrupa'ya ulaştırdığının açıklanması. (2 puan)
1.3. (6 puan) Her doğru örnek 1 puan, her sütun için en fazla 3 puan verilir.
- Yakın çevre: buzul erimesine bağlı ani seller; köprü ve yolların zarar görmesi, ana çevre yolunun kesilmesi; yüzlerce kişinin tahliye edilmesi; külün otlak ve tarlaları örtmesiyle tarım ve hayvancılığın zarar görmesi; derelerin ve su kaynaklarının kirlenmesi; külün solunum sağlığını ve görüş mesafesini olumsuz etkilemesi.
- Uzak çevre: Avrupa hava sahasının kapanması ve yaklaşık 100.000 uçuşun iptal edilmesi; milyonlarca yolcunun havalimanlarında mahsur kalması; havayolu şirketleri, turizm ve otelcilik sektörlerinde gelir kaybı; uçakla taşınan taze ürün, ilaç ve kargoların sevkiyatının aksamasıyla ticaretin ve üretim zincirlerinin etkilenmesi; Avrupa dışındaki havalimanlarında da Avrupa'ya yönelik uçuşların aksaması (küresel ulaşım ağı üzerinden yayılan etki); toplantı, fuar, spor karşılaşması gibi etkinliklerin ertelenmesi.
Örnek doğru cevap: 1.1. Volkan Kuzey ve Batı yarım kürelerde, yaklaşık 63,6° kuzey enlemi ile 19,6° batı boylamının kesiştiği yerdedir. Göreceli konumu ise İzlanda'nın güneyinde, Avrupa'nın kuzeybatısında ve Atlas Okyanusu'nun kuzeyindedir. 1.2. Volkanın üzeri buzulla örtülü olduğu için eriyen buzul suyu magmayla temas edip aniden buharlaşmış, patlamalı püskürme çok ince küller oluşturmuştur. Bu ince kül havada uzun süre asılı kalabilmiştir. Batı ve kuzeybatı yönlü hava akımları da külü güneydoğuya, hava trafiğinin çok yoğun olduğu Avrupa üzerine taşımıştır. 1.3. Yakın çevre: Buzul suları sellere yol açmış, yollar kesilmiş ve insanlar tahliye edilmiştir; kül otlak ve tarlaları örterek hayvancılığı ve tarımı zarara uğratmıştır; dereler kirlenmiştir. Uzak çevre: Avrupa hava sahası kapanmış, binlerce uçuş iptal edilmiş ve milyonlarca yolcu mahsur kalmıştır; havayolu şirketleri ve turizm gelir kaybetmiştir; uçakla taşınan taze ürün ve kargoların sevkiyatı aksamıştır.
Yanlış cevap: Volkanın Doğu Yarım Küre'de veya Güney Yarım Küre'de gösterilmesi; enlem ve boylam değerlerinin yer değiştirilerek yazılması (19,6° K, 63,6° B gibi); külün yayılmasının yalnızca "volkanın büyük olmasıyla" açıklanıp buzul ve hava akımı koşullarına değinilmemesi; yakın ve uzak çevre etkilerinin birbirine karıştırılması (ör. hava sahasının kapanmasının yakın çevre etkisi olarak yazılması) ya da olayla ilgisiz etkilerin (deprem dalgası, tsunami vb.) yazılması. Cevap verilmemesi veya tamamen yanlış konum belirlenmesi durumunda ilgili alt maddeye 0 puan verilir.
Doğru cevap: Her uygulama için kullanım alanının doğru belirlenmesi 1 puan, sağlanan katkının doğru özetlenmesi 1 puan olmak üzere toplam 10 puan verilir. Anlamca eşdeğer ifadeler kabul edilir.
| Uygulama | Kullanım alanı | Sağladığı katkı (örnek özet) |
|---|---|---|
| A | Çevre koruma, ormancılık, doğal kaynak yönetimi (afet sonrası hasar tespiti) | Yanan alan geniş bir bölgede hızlı ve doğru biçimde ölçülür, ağaçlandırma çalışmaları planlanır. |
| B | Tarım (tarım alanlarının izlenmesi) | Ürün deseni ve bitki gelişimi izlenerek rekolte tahmini yapılır, sulama suyu verimli kullanılır. |
| C | Şehir yönetimi, ulaşım planlaması | Farklı veri katmanları birlikte değerlendirilerek en uygun güzergâh belirlenir, kaynak ve zaman tasarrufu sağlanır. |
| Ç | Afet yönetimi | Hasar hızla tespit edilir, ekipler ve yardımlar doğru yere en kısa sürede yönlendirilir. |
| D | Su kaynakları yönetimi, çevre koruma | Su miktarı ve kalitesindeki değişim izlenir, kirletici kaynaklar belirlenerek su arzı planlanır. |
Örnek doğru cevap: A: Çevre koruma/ormancılık; uydu görüntüleri yanan alanın sınırlarını hızlı ve doğru biçimde belirleyerek ağaçlandırma planlamasına veri sağlar. B: Tarım; ürün deseni ve bitki gelişimi izlenerek rekolte tahmini yapılır ve sulama ihtiyacı belirlenir. C: Şehir yönetimi/ulaşım; duraklar, yolcu yoğunluğu ve yol ağı aynı haritada analiz edilerek en verimli otobüs hattı planlanır. Ç: Afet yönetimi; hasarlı binaların konumu anında haritaya işlenerek arama kurtarma ve yardım dağıtımı hızlandırılır. D: Su kaynakları yönetimi; baraj gölündeki alan ve kalite değişimi izlenerek kirliliğe karşı önlem alınır ve su arzı planlanır.
Yanlış cevap: Kullanım alanlarının birbiriyle karıştırılması (ör. B uygulamasının "afet yönetimi", Ç uygulamasının "tarım" olarak yazılması); katkı bölümünde uygulamanın yalnızca tekrar edilmesi; CBS ve uzaktan algılamayla ilgisi olmayan katkıların (ör. "yangını söndürür", "depremi önler") yazılması. Bu durumlarda ilgili hücreye puan verilmez.
Doğru cevap:
3.1. (6 puan)
- 2000 yılına ait 20 karenin bir tarama türüyle doğru işlenmesi (2 puan)
- 2025 yılına ait 9 karenin farklı bir tarama türüyle doğru işlenmesi (2 puan)
- Amaca uygun bir başlık yazılması (ör. "Aksu Gölü'nün 2000-2025 Yılları Arasındaki Alan Değişimi Haritası") (1 puan)
- İki yılın taramalarını ayırt eden lejantın hazırlanması (1 puan)
Kısmi puan: Karelerin en fazla ikisi hatalı işlenmişse ilgili yıl için 1 puan verilir.
3.2. (5 puan)
- 2000 yılında gölün 20 kareyi, yani 20 km²'lik alanı kapladığının bulunması (1 puan)
- 2025 yılında gölün 9 kareyi, yani 9 km²'lik alanı kapladığının bulunması (1 puan)
- Küçülme miktarının 20 - 9 = 11 km² olarak bulunması (1 puan)
- Küçülme oranının 11 ÷ 20 × 100 = %55 olarak hesaplanması; işlem 1 puan, sonuç 1 puan (2 puan)
3.3. (4 puan)
- İki amacın yazılıp açıklanması; her doğru ve açıklanmış amaç 2 puandır (4 puan). Kabul edilen amaçlar: kuraklığın ve su kaybının izlenmesi; sulama ve içme suyu planlaması gibi su yönetimi kararlarına veri sağlanması; sulak alan ekosistemi ve canlı türleri üzerindeki etkilerin belirlenmesi; gölün çekildiği alanların kullanımının ve toz kaynağı oluşturma riskinin değerlendirilmesi.
Örnek doğru cevap: 3.1. 2000 yılındaki göl alanını eğik çizgilerle, 2025 yılındaki göl alanını noktalarla taradım. Haritaya "Aksu Gölü'nün 2000-2025 Yılları Arasındaki Alan Değişimi Haritası" başlığını yazdım; lejantta eğik çizgili alanın 2000 yılındaki, noktalı alanın 2025 yılındaki göl alanını gösterdiğini belirttim. 3.2. 2000 yılında göl 20 kareyi kaplamaktadır, yüzey alanı 20 km²'dir; 2025 yılında ise 9 kareyi kaplar ve yüzey alanı 9 km²'dir. Göl 20 - 9 = 11 km² küçülmüştür; 11 ÷ 20 × 100 = %55 küçülme vardır. 3.3. Harita, kuraklığın göl üzerindeki etkisini izlemek ve bölgedeki tarımsal sulama ile içme suyu kullanımını planlamak amacıyla kullanılabilir.
Yanlış cevap: İki yılın aynı sembolle gösterilmesi ya da lejant olmaması; kare sayısının yanlış sayılması; yüzde hesabının 2025 alanına bölünerek yapılması (11 ÷ 9 × 100 ≈ %122); haritanın amacı olarak göl alanı değişimiyle ilgisiz amaçlar yazılması.
Doğru cevap:
4.1. (5 puan)
- Sırttaki kayaçların yaşının 0 olduğunun, yani yeni okyanus kabuğunun sırtta, levha sınırına eklenen magmanın soğuyup katılaşmasıyla (volkanizma) oluştuğunun belirtilmesi. (2 puan)
- Kayaç yaşının sırttan uzaklaştıkça iki yönde eşit (simetrik) biçimde arttığının; bunun, oluşan kabuğun iki yana itildiğini ve levhaların birbirinden uzaklaştığını (ayrılan/uzaklaşan levha sınırı, deniz tabanı yayılması) gösterdiğinin açıklanması. (2 puan)
- Bu sürecin okyanus tabanını genişlettiği sonucuna ulaşılması. (1 puan)
4.2. (5 puan)
- Çekirdeğin yüksek sıcaklığının mantoyu ısıttığının belirtilmesi. (1 puan)
- Isınan manto malzemesinin genleşip yoğunluğunun azaldığının ve yükseldiğinin belirtilmesi. (1 puan)
- Yükselen malzemenin yer kabuğunun altında yatay yönde yayılarak levhaları sürüklediğinin/ayırdığının (okyanus ortası sırtları) belirtilmesi. (1 puan)
- Soğuyan malzemenin yoğunluğunun artarak alçaldığının (dalma-batma alanlarında levhanın astenosfere dalması) belirtilmesi. (1 puan)
- Yükselme-alçalma döngüsünün konveksiyonel akıntıları oluşturduğunun ve levha hareketlerini sürekli kıldığının açıklanması. (1 puan)
Örnek doğru cevap: 4.1. Sırttaki kayaçlar en genç kayaçlardır, yani okyanus kabuğu sırtta oluşmaktadır. Levhaların ayrıldığı bu sınırda yükselen magma yüzeye çıkıp soğuyarak yeni kabuk oluşturur. Sırttan uzaklaştıkça kayaçların iki yanda eşit biçimde yaşlanması, oluşan kabuğun iki yana itildiğini ve levhaların birbirinden uzaklaştığını gösterir. Bu deniz tabanı yayılmasıdır ve okyanus genişlemektedir. 4.2. Çekirdeğin sıcaklığı mantoyu ısıtır. Isınan magmanın yoğunluğu azalır ve yükselir; yer kabuğunun altına ulaşınca yatay olarak yayılır ve üzerindeki levhaları sürükleyip ayırır. Soğuyan magmanın yoğunluğu artar ve tekrar derinlere iner. Bu döngü konveksiyonel akıntıları oluşturur ve levhaların sürekli hareket etmesini sağlar.
Yanlış cevap: Grafiğin levhaların yaklaştığı (çarpışan) bir sınırı gösterdiğinin yazılması; sırttaki kayaçların en yaşlı kayaçlar olarak yorumlanması; konveksiyonel akıntıların iklim, rüzgâr veya okyanus akıntılarıyla karıştırılması. Cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.
Doğru cevap: Her kart için etkili levha hareketi/kuvvet (1 puan), tektonik süreç (1 puan) ve oluşum açıklaması (2 puan) olmak üzere 4 puan, toplam 16 puan verilir.
- Kart I: Anadolu Levhası'nın sıkışması ve batıya hareketi sırasında Batı Anadolu'da yer kabuğunun gerilerek kırılması (1 puan); kırılma (faylanma), horst-graben oluşumu (1 puan); fay hatları boyunca kırılan arazinin yükselen kısmının horst (Bozdağlar, kırık dağ), alçalan kısmının graben (Gediz Ovası, çöküntü ovası) oluşturması ve fay çatlaklarından derine sızan yer altı sularının ısınarak sıcak su kaynağı (jeotermal) olarak yüzeye çıkması (2 puan).
- Kart II: Anadolu ve Avrasya levhalarının Kuzey Anadolu Fay Sistemi boyunca birbirine göre ters yönde yanal kayması (transform hareket) (1 puan); faylanma ve deprem (1 puan); dere yataklarının yatay ötelenmesinin yanal hareketin kanıtı olduğu, fay boyunca sürtünmeyle biriken enerjinin aniden boşalmasıyla depremlerin oluştuğu ve fay boyunca oluşan çöküntü alanının ovayı meydana getirdiği (2 puan).
- Kart III: Arabistan Levhası'nın kuzeye hareketiyle Doğu Anadolu'nun sıkışması (yaklaşma) (1 puan); volkanizma (1 puan); sıkışma sonucu oluşan kırık ve fay hatları boyunca yükselen magmanın merkezî püskürmeyle Ağrı Dağı gibi volkan konilerini, çatlaklardan çıkıp geniş alanlara yayılan akışkan lavların ise Kars Platosu gibi lav platolarını oluşturması (2 puan).
- Kart IV: Afrika Levhası'nın kuzeye, Avrasya Levhası'nın güneye hareketiyle Anadolu'nun sıkışması (yaklaşma) (1 puan); orojenez (kıvrılarak dağ oluşumu) (1 puan); eski deniz (Tethys Denizi) tabanında biriken tortul tabakaların yan basınçla kıvrılarak yükselmesi ve kıvrım dağlarını oluşturması; tabakalardaki deniz fosillerinin bu kayaçların deniz tabanında oluştuğunun kanıtı olması (2 puan).
Örnek doğru cevap: I. Anadolu Levhası'nın sıkışması ve batıya hareketi sırasında Batı Anadolu'da yer kabuğu gerilerek kırılmıştır. Kırılan arazinin yükselen kısmı Bozdağlar gibi horstları, çöken kısmı Gediz Ovası gibi grabenleri oluşturmuştur. Fay çatlaklarından derine sızan yer altı suları ısınarak sıcak su kaynağı olarak çıkmaktadır. II. Erzincan Ovası, Anadolu ve Avrasya levhalarının ters yönde yanal kaydığı Kuzey Anadolu Fay Sistemi üzerindedir. Dere yataklarının yatay ötelenmesi bu yanal hareketin kanıtıdır. Fay boyunca biriken enerji aniden boşalınca depremler olur; fay boyunca oluşan çöküntü alanı ovayı meydana getirmiştir. III. Arabistan Levhası'nın kuzeye hareketi Doğu Anadolu'yu sıkıştırmış, oluşan kırık hatlarından yükselen magma volkanizmaya yol açmıştır. Merkezî püskürmeyle Ağrı Dağı gibi volkan konileri, çatlaklardan yayılan akışkan lavlarla Kars Platosu gibi lav platoları oluşmuştur. IV. Afrika Levhası'nın kuzeye hareketiyle eski deniz tabanında biriken tortul tabakalar sıkışıp kıvrılarak yükselmiş, Toroslar orojenez sonucu oluşmuştur. Tabakalardaki deniz fosilleri bu kayaçların denizde oluştuğunu gösterir.
Yanlış cevap: Bozdağlar'ın volkanik dağ ya da kıvrım dağı, Gediz Ovası'nın akarsu biriktirmesiyle oluşmuş delta olarak açıklanması; Kuzey Anadolu Fay Sistemi'nin levhaların ayrıldığı veya çarpıştığı bir sınır olarak yazılması; Ağrı Dağı'nın kıvrılmayla oluştuğunun belirtilmesi; Toroslar'daki deniz fosillerinin denizin bugün de orada olduğu ya da canlıların sonradan taşındığı şeklinde yorumlanması; sıcak su kaynaklarının iklimin sıcak olmasıyla açıklanması. Bu durumlarda ilgili ölçüte puan verilmez.
Doğru cevap:
6.1. (6 puan) Her istasyon için baskın ayrışma türü ve iklim gerekçesi 2 puan:
- A: Fiziksel ayrışma (donma çatlaması). Sıcaklığın uzun süre 0 °C'nin altında kalması, gece donma-gündüz çözülme döngüsünün sık yaşanması nedeniyle granitin çatlaklarına sızan su donarak hacmini artırır ve kayacı parçalar; düşük sıcaklık kimyasal çözünmeyi yavaşlatır.
- B: Kimyasal çözünme. Yıl boyunca yüksek sıcaklık ve bol yağış ile gür bitki örtüsünden toprağa geçen karbondioksit ve organik (hümik) asitler, suyun kayaç minerallerini kimyasal olarak değiştirmesini hızlandırır.
- C: Fiziksel ayrışma (sıcaklık farkı çatlaması; tuz çatlaması da kabul edilir). Yağışın çok az olması kimyasal çözünmeyi neredeyse durdurur; çok büyük günlük sıcaklık farkı kayaç yüzeyinin sürekli genleşip büzülmesine ve çatlayıp parçalanmasına yol açar.
6.2. (4 puan)
- Granitin iri kristalli bir magmatik derinlik kayacı olarak ayrışmaya dirençli olduğu, kireç taşının ise suda çözünebilen bir tortul kayaç olduğu; karbondioksitli (karbonik asitli) suyun kireç taşını çok daha hızlı çözeceğinin açıklanması. (2 puan)
- Bol yağış ve yüksek sıcaklık nedeniyle D alanında karstlaşmanın gelişeceği; lapya, dolin, uvala, düden, mağara gibi karstik şekillerin oluşacağının belirtilmesi. (2 puan)
Örnek doğru cevap: 6.1. A istasyonunda sıcaklık uzun süre 0 °C'nin altındadır ve gece donma-gündüz çözülme sıktır; granitin çatlaklarına giren su donunca genişleyip kayacı parçalar, bu yüzden fiziksel ayrışma (donma çatlaması) baskındır. B istasyonunda yıl boyu sıcak ve çok yağışlıdır, gür bitki örtüsü de toprağa karbondioksit ve organik asit kattığından kimyasal çözünme baskındır. C istasyonunda yağış çok az olduğu için kimyasal çözünme yok denecek kadar azdır; gece ile gündüz arasındaki büyük sıcaklık farkı kayacı genleştirip büzerek çatlattığından fiziksel ayrışma baskındır. 6.2. Granit iri kristalli, dirençli bir kayaçtır; kireç taşı ise karbonik asitli suda kolayca çözünür. Bu nedenle aynı iklimde D alanında ayrışma çok daha hızlı olur, karstlaşma gelişir ve lapya, dolin, düden, mağara gibi karstik şekiller oluşur.
Yanlış cevap: B istasyonunda fiziksel ayrışmanın, A veya C istasyonunda kimyasal çözünmenin baskın olduğunun yazılması; C istasyonundaki ayrışmanın don olayıyla açıklanması; kireç taşının granitten daha dirençli olduğunun yazılması; D alanında karstik olmayan şekillerin (peribacası, kumul, moren vb.) oluşacağının belirtilmesi. Bu durumlarda ilgili ölçüte puan verilmez.
Doğru cevap: Ölçüt puanlarının toplamı 14 puandır.
- Ayrışma türünün tuz çatlaması (fiziksel ayrışma) olarak belirlenmesi (2 puan)
- Denizden gelen tuzlu serpinti ve nemin taşın gözeneklerine sızdığının açıklanması (2 puan)
- Sıcak ve kurak yaz aylarında buharlaşma ile tuz kristallerinin gözeneklerde büyüyerek basınç oluşturduğunun, ıslanma-kuruma döngüsünün tekrarlanmasıyla oyukların ve pul pul dökülmelerin geliştiğinin açıklanması (3 puan)
- I ve III karşılaştırmasında kıyıdan uzaklaştıkça tuz kaynağı azaldığı için ayrışmanın zayıfladığının belirtilmesi (2 puan)
- I ve II karşılaştırmasında gözenekli ve daha az dirençli kum taşının tuzlu suyu kolayca emdiğinin, az gözenekli ve kristalli granitin ise ayrışmaya dirençli olduğunun açıklanması (3 puan)
- Fiziksel parçalanmanın taşın yüzey alanını artırarak kimyasal çözünmeyi de kolaylaştırdığının belirtilmesi (2 puan)
Örnek doğru cevap: I numaralı yapıda tuz çatlaması etkilidir. Denizden gelen tuzlu serpinti gözenekli kum taşının içine sızar. Akdeniz ikliminin sıcak ve kurak yazlarında su buharlaşınca tuz gözeneklerde kristalleşir; büyüyen kristaller taşı içeriden zorlayarak oyuklar ve pul pul dökülmeler oluşturur. Kıyıdan 3 km uzaktaki aynı taşta tuz kaynağı az olduğu için bozulma zayıftır. Kıyıdaki granit ise az gözenekli ve kristalli olduğu için tuzlu suyu emmez ve dirençlidir. Parçalanan taşın yüzey alanı arttığından kimyasal çözünme de kolaylaşır.
Yanlış cevap: Bozulmanın don olayıyla açıklanması; granitin kum taşından daha az dirençli olduğunun yazılması; denize uzaklığın ayrışmayla ilgisi olmadığının ileri sürülmesi; ayrışmanın yalnızca "eskime" ile açıklanması.
Doğru cevap:
8.1. (4 puan)
- Yukarı çığırda eğimin fazla olması nedeniyle akış hızı ve aşındırma gücü yüksek olan nehrin yatağını ve yamaçları aşındırdığının, aşındırdığı malzemeyi askıda, sürükleyerek ve çözünmüş hâlde taşıdığının açıklanması. (1 puan)
- Nehrin denize ulaştığı yerde hızının ve taşıma gücünün azalmasıyla taşıdığı alüvyonu biriktirdiğinin açıklanması. (2 puan)
- Kıyının sığ, gelgit ve akıntıların zayıf olması nedeniyle biriken malzemenin açığa taşınmadığının ve deltanın denize doğru büyüdüğünün (yılda ortalama 420 ÷ 30 = 14 m) belirtilmesi. (1 puan)
8.2. (6 puan)
- Barajın nehrin taşıdığı alüvyonun büyük bölümünü baraj gölünde tuttuğunun; denize ulaşan katı madde miktarının yılda 18 milyon tondan 2 milyon tona düştüğünün belirtilmesi. (2 puan)
- Biriktirme azalınca dalga ve akıntıların kıyıda yaptığı aşındırmanın birikimden fazla hâle geldiğinin açıklanması. (2 puan)
- Kıyı çizgisinin 1985-2025 arasında 420 m'den 100 m'ye, yani 320 m (yılda ortalama 8 m) gerilediğinin ve aşınım-birikim dengesinin aşınım lehine bozulduğunun belirtilmesi. (2 puan)
Örnek doğru cevap: 8.1. Doruk Nehri eğimin fazla olduğu yukarı çığırda hızlı aktığı için yatağını ve yamaçları aşındırır, kopardığı malzemeyi askıda ve sürükleyerek taşır. Denize ulaştığında hızı ve taşıma gücü azalır, taşıdığı alüvyonu ağzında biriktirir. Kıyı sığ olduğu, gelgit ve akıntılar zayıf olduğu için bu malzeme dağıtılmaz ve delta 1955-1985 arasında 420 m (yılda ortalama 14 m) denize doğru ilerlemiştir. 8.2. 1985'te tamamlanan baraj, nehrin taşıdığı alüvyonun büyük kısmını baraj gölünde tutmuştur; denize ulaşan katı madde yılda 18 milyon tondan 2 milyon tona düşmüştür. Biriktirme azalınca dalga ve akıntıların aşındırması baskın hâle gelmiş, kıyı çizgisi 2025'e kadar 320 m (yılda ortalama 8 m) gerilemiştir. Yani kıyıdaki aşınım-birikim dengesi aşınım lehine bozulmuştur.
Yanlış cevap: Delta oluşumunun rüzgâr veya buzul biriktirmesiyle açıklanması; 1985 sonrası gerilemenin yalnızca "deniz seviyesinin yükselmesi" ile açıklanıp baraj ve katı madde azalmasıyla ilişki kurulmaması; barajın denize ulaşan alüvyonu artırdığının yazılması. Bu durumlarda ilgili ölçüte puan verilmez; cevap verilmemesi durumunda 0 puan verilir.