Doğru cevap:

Örnek doğru cevap:

• Tepkime öncesi (model: ●● ○○): Tepkenler N₂ ve O₂ molekülleri hâlinde ayrı ayrı bulunur.
• Tepkime süreci (model: ●● → ← ○○ çarpışma; ● ● ○ ○ bağların kırılması): Şimşeğin sağladığı yüksek enerjiyle N₂ ve O₂ molekülleri uygun yönde çarpışır. Moleküllerdeki bağlar zayıflar ve kırılır, atomlar yeniden düzenlenir.
• Tepkime sonucu (model: ●○ ●○): Azot ve oksijen atomları arasında yeni bağlar oluşur ve iki NO molekülü meydana gelir. Tepkimeden önce ve sonra 2 azot, 2 oksijen atomu vardır. Bu tepkimenin gerçekleşmesi için dışarıdan yüksek enerji gerekir.

Yanlış cevap: Tepkime sonucunda tek bir NO molekülü ya da N₂O₂ gibi tek bir büyük molekül çizmek; tepkime sürecinde bağların kırılmadan moleküllerin yalnızca yan yana geldiğini göstermek; atom sayılarını korumayan modeller çizmek yanlış kabul edilir. Yetersiz, yanlış, belirsiz cevaplar veya sorunun boş bırakılması sıfır puandır.

Doğru cevap:

Sembolik gösterimde formüller doğru, fiziksel hâller eksik veya hatalı ise 1 puan verilir.

I. tepkimede yükseltgenen ve indirgenen tanecikler (2 puan): Fe atomlarının elektron vererek Fe²⁺ iyonuna yükseltgendiğinin (1 puan); Cu²⁺ iyonlarının elektron alarak Cu atomuna indirgendiğinin (1 puan) belirtilmesi.

Örnek doğru cevap: I. tepkimede demir atomları elektron vererek Fe²⁺ iyonuna yükseltgenir, Cu²⁺ iyonları elektron alarak bakır atomuna indirgenir; tepkime redokstur. Mavi renkli çözeltinin rengi açılır ve çivinin üzeri kırmızımsı kahverengi bakırla kaplanır: Fe(k) + CuSO₄(suda) → FeSO₄(suda) + Cu(k). II. tepkimede Ba²⁺ ve SO₄²⁻ iyonları birleşerek suda az çözünen beyaz BaSO₄ katısını oluşturur; tepkime çökelme tepkimesidir: BaCl₂(suda) + MgSO₄(suda) → BaSO₄(k) + MgCl₂(suda). III. tepkimede H⁺ ve OH⁻ iyonları birleşerek su oluşturur, Na⁺ ve NO₃⁻ iyonları çözeltide kalır; tepkime asit-baz (nötralleşme) tepkimesidir ve karışımın sıcaklığı artar: HNO₃(suda) + NaOH(suda) → NaNO₃(suda) + H₂O(s).

Yanlış cevap: I. tepkimeyi çökelme olarak belirtmek (Oluşan katı, iyonların birleşmesiyle değil elektron alışverişiyle oluşmuştur.); II. tepkimede BaSO₄ katısını sulu (suda) göstermek; I. tepkimede Cu²⁺ iyonlarının yükseltgendiğini ya da Fe atomlarının elektron aldığını yazmak; III. tepkimede gösterge olarak "çökelek oluşumu" yazmak; seyirci iyonları (Na⁺, NO₃⁻, Mg²⁺, Cl⁻) tepkimeye giren tanecikler gibi yorumlamak yanlış kabul edilir. Yetersiz, yanlış, belirsiz cevaplar veya sorunun boş bırakılması sıfır puandır.

Doğru cevap:

• I. Tepkime türü ve gerekçesi (3 puan; tür 1 puan, gerekçe 2 puan): Asit-baz (nötralleşme) tepkimesidir; asitten gelen H⁺ iyonları ile bazdan gelen OH⁻ iyonları birleşerek su moleküllerini oluşturur, tuz (K₂SO₄) çözeltide iyonları hâlinde kalır. Alt mikro gösterimi (3 puan): Tepkenlerde 2 H⁺, 1 SO₄²⁻, 2 K⁺ ve 2 OH⁻ iyonunun (1 puan); ürünlerde 2 K⁺, 1 SO₄²⁻ iyonu ve 2 H₂O molekülünün (1 puan) gösterilmesi; tepkime öncesi ve sonrasında atom türü ve sayısının korunması (1 puan).
• II. Tepkime türü ve gerekçesi (3 puan; tür 1 puan, gerekçe 2 puan): İndirgenme-yükseltgenme (redoks) tepkimesidir; Mg atomu 2 elektron vererek Mg²⁺ iyonuna yükseltgenir, H⁺ iyonları elektron alarak H₂ molekülüne indirgenir. Elektron alışverişi sonucunda taneciklerin yükleri değişmiştir. Alt mikro gösterimi (3 puan): Tepkenlerde 1 Mg atomu ve 2 H⁺ iyonunun (1 puan); ürünlerde 1 Mg²⁺ iyonu ve 1 H₂ molekülünün (1 puan) gösterilmesi; tepkime öncesi ve sonrasında atom türü ve sayısının korunması (1 puan).
• III. Tepkime türü ve gerekçesi (3 puan; tür 1 puan, gerekçe 2 puan): Çökelme tepkimesidir; iki sulu çözelti karıştırıldığında Cu²⁺ ve OH⁻ iyonları birleşerek suda az çözünen Cu(OH)₂ katısını (mavi çökelek) oluşturur. Alt mikro gösterimi (5 puan): Tepkenlerde 1 Cu²⁺ ve 2 OH⁻ iyonunun ayrı ayrı gösterilmesi (2 puan); ürünün iyonların bir arada bulunduğu katı bir birim olarak gösterilmesi (2 puan); iyon sayılarının (1 Cu²⁺ : 2 OH⁻) korunması (1 puan).

Tepkime türü doğru yazılıp gerekçe yazılmazsa her bölüm için 1 puan verilir.

Örnek doğru cevap:

I. Asit-baz (nötralleşme) tepkimesi. Sülfürik asitten gelen H⁺ iyonları ile potasyum hidroksitten gelen OH⁻ iyonları birleşerek su oluşturur. Alt mikro gösterim: (H⁺) (H⁺) (SO₄²⁻) + (K⁺) (OH⁻) (K⁺) (OH⁻) → (K⁺) (K⁺) (SO₄²⁻) + (H₂O) (H₂O). K⁺ ve SO₄²⁻ iyonları seyirci iyonlardır.

II. İndirgenme-yükseltgenme tepkimesi. Magnezyum atomu iki elektronunu H⁺ iyonlarına verir; magnezyum yükseltgenir, hidrojen iyonları indirgenir ve hidrojen gazı çıkışı gözlenir. Alt mikro gösterim: (Mg) + (H⁺) (H⁺) → (Mg²⁺) + (H–H).

III. Çökelme tepkimesi. Cu²⁺ ve OH⁻ iyonları birleşerek suda az çözünen mavi renkli Cu(OH)₂ katısını oluşturur. Alt mikro gösterim: (Cu²⁺) + (OH⁻) (OH⁻) → kabın dibinde bir arada duran [(OH⁻)(Cu²⁺)(OH⁻)] katı birimi.

Yanlış cevap: I. tepkimeyi elektron alışverişi olduğu gerekçesiyle redoks olarak belirtmek; II. tepkimede Mg²⁺ iyonunun elektron aldığını yazmak (yükseltgenme ve indirgenmeyi karıştırmak); III. tepkimenin alt mikro gösteriminde Cu(OH)₂ katısını çözeltide dağılmış iyonlar olarak çizmek; I. tepkimede 2 H₂O yerine tek su molekülü çizmek gibi tanecik sayılarını korumayan çizimler yanlış kabul edilir. Yetersiz, yanlış, belirsiz cevaplar veya sorunun boş bırakılması sıfır puandır.

Doğru cevap:

• a) (5 puan) Bir mısır tanesinin kütlesi: 320 g / 1000 = 0,32 g (2 puan). 6,4 kg = 6400 g dönüşümü (1 puan); tohum sayısı = 6400 / 0,32 = 20.000 tane (2 puan). (1000 tane 320 g ise 6400 g'da x tane vardır, x = 20.000 tane şeklindeki orantı da tam puan alır.)
• b) (4 puan) Ayçiçeğinin bağıl kütlesi: 80 / 40 = 2 (2 puan); mısırın bağıl kütlesi: 320 / 40 = 8 (2 puan).
• c) (5 puan) 1 g buğday: 1 / 0,04 = 25 tane; 2 g ayçiçeği: 2 / 0,08 = 25 tane; 8 g mısır: 8 / 0,32 = 25 tane (her biri 1 puan, 3 puan). İlişki: Bağıl kütleleri kadar gram alınan farklı maddeler eşit sayıda tanecik içerir; eşit sayıda tanecik içeren örneklerin kütleleri ise farklıdır (2 puan).
• d) (6 puan) Birimin adı: mol (1 puan). Tanım: 6,02 · 10²³ (Avogadro sayısı) tane tanecik (atom, molekül, iyon) içeren madde miktarı 1 moldür; bir maddenin bağıl kütlesi (mol kütlesi) kadar gramı 1 mol tanecik içerir (2 puan). Karşılaştırma: 12 g C = 12 / 12 = 1 mol ve 32 g S = 32 / 32 = 1 mol (2 puan); her ikisi de 6,02 · 10²³ tane atom içerdiğinden atom sayıları eşittir (1 puan).

Örnek doğru cevap: a) Bir mısır tohumunun kütlesi 320 / 1000 = 0,32 g'dır. 6400 g / 0,32 g = 20.000 tane mısır tohumu ekilmiştir. b) Ayçiçeği: 80 / 40 = 2; mısır: 320 / 40 = 8. c) Her örnekte 25 tane tohum vardır. Bağıl kütleleri kadar gram alınan maddeler, kütleleri farklı olsa da aynı sayıda tanecik içerir. d) Bu birim moldür. 1 mol, 6,02 · 10²³ tane tanecik içeren madde miktarıdır. 12 g karbon 1 mol, 32 g kükürt de 1 moldür; ikisi de 6,02 · 10²³ tane atom içerir, yani atom sayıları eşittir.

Yanlış cevap: a'da 6,4 kg'ı grama çevirmeden işlem yapmak (6,4 / 0,32 = 20 tane); b'de bağıl kütleleri buğdayın kütlesine bölmeden 80 ve 320 olarak yazmak; c'de "kütlesi büyük olan örnekte daha çok tanecik vardır." demek; d'de 32 g kükürdün daha fazla atom içerdiğini yazmak ya da molü kütle birimi olarak tanımlamak yanlış kabul edilir. Yetersiz, yanlış, belirsiz cevaplar veya sorunun boş bırakılması sıfır puandır.

Doğru cevap:

Örnek doğru cevap: İhtiyacın alt değeri olan 1 g kalsiyum 1 / 40 = 0,025 moldür. Her CaCO₃ birimi bir Ca içerdiği için alt değeri karşılamak üzere 0,025 mol CaCO₃ alınmalıdır. İhtiyacın üst değeri olan 1,2 g kalsiyum 0,03 moldür; CaCO₃ bileşiğinin mol kütlesi 100 g/mol olduğundan üst değeri karşılamak için 0,03 · 100 = 3 g CaCO₃ alınmalıdır. Alt değeri karşılayan 0,025 mol CaCO₃ 0,075 mol oksijen atomu, yani 0,075 · 6,02 · 10²³ = 4,515 · 10²² tane oksijen atomu içerir. 1 mol CaCO₃ içinde 40 g Ca, 12 g C ve 48 g O bulunduğundan kütlece en fazla olan element oksijendir.

Yanlış cevap: Verilen kalsiyum kütlesini doğrudan CaCO₃ kütlesi gibi kullanmak (1 / 100 = 0,01 mol); oksijen atomu sayısını hesaplarken bir CaCO₃ birimindeki oksijen atomu sayısını (3) dikkate almamak (0,025 · 6,02 · 10²³); kütlece en fazla elementi formülde ilk yazıldığı veya atom kütlesi en büyük olduğu için kalsiyum olarak belirtmek yanlış kabul edilir. Yetersiz, yanlış, belirsiz cevaplar veya sorunun boş bırakılması sıfır puandır.

Doğru cevap:

• a) (4 puan) Her satırın mol sayısı ve atom sayısıyla birlikte doğru doldurulması 1 puandır.

• b) (2 puan) Hipotezin doğrulanmadığının belirtilmesi (1 puan); örneklerin kütleleri farklı olduğu hâlde hepsinin aynı sayıda (3,01 · 10²³ tane) atom içerdiğinin gerekçe olarak yazılması (1 puan).
• c) (2 puan) "Kütlesinin mol kütlesine oranı (m / MA) eşit olan metal örnekleri eşit sayıda atom içerir; atom sayısı kütleden değil mol sayısından belirlenir (N = n · 6,02 · 10²³)." gibi kütle, mol kütlesi ve atom sayısını ilişkilendiren bir hipotez (2 puan). Yalnızca "Mol sayısı eşit olanların atom sayısı eşittir." yazılırsa 1 puan verilir.
• d) (2 puan) n(Al) = 81 / 27 = 3 mol (1 puan); aynı sayıda atom için 3 mol Ag gerekir, m = 3 · 108 = 324 g (1 puan).

Örnek doğru cevap:

a) Dört örneğin her biri 0,5 moldür ve her biri 0,5 · 6,02 · 10²³ = 3,01 · 10²³ tane atom içerir.

b) Hipotez doğrulanmamıştır. Kütlesi en küçük olan alüminyum örneği (13,5 g) ile kütlesi en büyük olan gümüş örneği (54 g) aynı sayıda atom içermektedir.

c) Bir metal örneğinin içerdiği atom sayısı kütlesine değil, kütlesinin mol kütlesine oranına yani mol sayısına bağlıdır. Mol sayıları eşit olan metal örnekleri, kütleleri farklı olsa da eşit sayıda atom içerir.

d) 81 g alüminyum 81 / 27 = 3 moldür. Aynı sayıda atom içeren gümüş örneği de 3 mol olmalıdır: m = 3 · 108 = 324 g.

Yanlış cevap: Mol sayısını kütle ile mol kütlesini çarparak bulmak (13,5 · 27 gibi); atom sayısını Avogadro sayısıyla çarpmadan mol sayısına eşit yazmak; b'de "Kütlesi büyük olan gümüş daha çok atom içerir." diyerek hipotezi doğrulanmış kabul etmek; d'de gümüşün kütlesini alüminyumla aynı (81 g) almak ya da orantıyı ters kurmak (81 · 27 / 108 = 20,25 g) yanlış kabul edilir. Yetersiz, yanlış, belirsiz cevaplar veya sorunun boş bırakılması sıfır puandır.