Doğru cevap:

1.1. (6 puan) Her boşluk için kart harfi ile savaş adının birlikte doğru yazılması gerekir; her doğru boşluk 1 puandır.

• I (1040): B – Dandanakan Savaşı (1 puan)
• II (1048): C – Pasinler Savaşı (1 puan)
• III (1071): F – Malazgirt Savaşı (1 puan)
• IV (1176): E – Miryokefalon Savaşı (1 puan)
• V (1187): D – Hıttin Muharebesi (1 puan)
• VI (1243): A – Kösedağ Savaşı (1 puan)

1.2. (4 puan)

• Türkler arasında yapılan savaşın Dandanakan Savaşı (B kartı) olarak belirtilmesi (2 puan)
• Etkisinin "Büyük Selçuklu Devleti kurulmuştur." ya da "Gazneliler Horasan’ı kaybederek yıkılış sürecine girmiştir." ya da "Türklerin İran, Irak ve Anadolu’ya yönelik göç ve fetihleri hız kazanmıştır." şeklinde yazılması; bunlardan birinin yazılması yeterlidir (2 puan)

Kısmi puan: Savaş adı doğru, etkisi bağlam dışı ise 2 puan; savaş adı yazılmadan yalnızca Büyük Selçuklu Devleti’nin kurulduğu yazılmışsa 2 puan verilir.

Örnek doğru cevap: 1.1. I: B – Dandanakan Savaşı, II: C – Pasinler Savaşı, III: F – Malazgirt Savaşı, IV: E – Miryokefalon Savaşı, V: D – Hıttin Muharebesi, VI: A – Kösedağ Savaşı. 1.2. Türkler arasında yapılan savaş, Selçuklular ile Gazneliler arasındaki Dandanakan Savaşı’dır. Bu savaşın sonunda Büyük Selçuklu Devleti kurulmuş, Gazneliler Horasan’dan çekilmek zorunda kalmış ve Türklerin batıya doğru göç ve fetihleri hızlanmıştır.

Yanlış cevap: Savaşların yerlerinin karıştırılması (ör. 1048’e Malazgirt, 1176’ya Hıttin yazılması); yalnızca kart harfi yazılıp savaş adının yazılmaması ya da kart harfi ile savaş adının birbiriyle uyuşmaması; 1.2’de Kösedağ, Malazgirt veya Pasinler savaşlarının Türkler arasında yapılmış savaş olarak gösterilmesi.

Doğru cevap:

2.1. (6 puan)

• I. Türkiye Selçuklu Devleti’nin merkezi İznik’i kaybettiğinin ve merkezin Konya’ya taşındığının belirtilmesi (3 puan)
• II. Doğu Roma’nın Batı Anadolu’daki bazı şehirleri yeniden ele geçirmesiyle Türklerin bu bölgede toprak kaybettiğinin ve batıya doğru ilerleyişlerinin yavaşladığının belirtilmesi; Anadolu’nun Haçlı ordularınca tahrip edildiğinin yazılması da kabul edilir (3 puan)

2.2. (4 puan)

• Doğu Roma’nın Haçlıların ilerleyişinden yararlanarak Batı Anadolu’daki bazı toprakları geri aldığının ve böylece ömrünün uzadığının belirtilmesi (4 puan)

Kısmi puan: 2.2’de yalnızca toprakların geri alındığı yazılır, bunun Doğu Roma’nın ömrünü uzattığı belirtilmezse 2 puan verilir.

Örnek doğru cevap: 2.1. I. Haçlı Seferi sırasında Türkiye Selçukluları merkezleri İznik’i kaybetmiş ve merkezlerini Konya’ya taşımak zorunda kalmıştır. Doğu Roma’nın Batı Anadolu’daki bazı şehirleri geri almasıyla Türkler bu bölgede toprak kaybetmiş, batıya doğru ilerleyişleri yavaşlamıştır. 2.2. Doğu Roma İmparatorluğu, Haçlıların Türklere karşı ilerleyişinden yararlanarak Batı Anadolu’daki bazı toprakları yeniden ele geçirmiş ve böylece ömrü uzamıştır.

Yanlış cevap: Türklerin Anadolu’dan tamamen çıkarıldığının ya da Türkiye Selçuklu Devleti’nin yıkıldığının yazılması; 2.1’de Haçlıların Kudüs’ü almasının Anadolu’daki Türk siyasi varlığına etkisi olarak gösterilmesi; 2.2’de Doğu Roma’nın Haçlı Seferleri sonucunda Anadolu’da toprak kaybettiğinin yazılması.

Doğru cevap:

3.1. (5 puan)

• I. Haçlıların 1099’da Kudüs’ü ele geçirdiklerinde Müslüman ve Yahudi halka katliam yaptığı, Selahaddin Eyyubi’nin ise şehirdeki Haçlıların fidye karşılığında güvenle ayrılmasına izin verdiği şeklinde karşılaştırma yapılması (2 puan)
• II. Fidyesini ödeyemeyen yoksul ve yaşlılardan bir kısmının fidye alınmadan serbest bırakıldığının belirtilmesi (1 puan)
• III. Yerli Hristiyanların şehirde kalmasına izin verildiğinin ve kutsal mekânlara zarar verilmediğinin belirtilmesi (1 puan)
• IV. Bu uygulamaların savaşta sivil halka ve esirlere karşı merhamet, hoşgörü ve adalet anlayışını yansıttığının belirtilmesi (1 puan)

Kısmi puan: Karşılaştırma yapılmadan yalnızca Selahaddin’in uygulamaları sıralanırsa I. ölçüt için 1 puan verilir; diğer ölçütler her biri 1 puandır.

3.2. (10 puan)

• Benzerlik I. İki savaşın da Yakın Doğu’nun ve Anadolu’nun siyasi dengelerini köklü biçimde değiştirdiğinin belirtilmesi (3 puan)
• Benzerlik II. İki savaşın da bölgeye dışarıdan gelen güçlere (Avrupa’dan gelen Haçlılara / Orta Asya’dan gelen Moğollara) karşı yapıldığının belirtilmesi (2 puan)
• Farklılık III. Hıttin Muharebesi’nin Müslümanların zaferiyle sonuçlanıp Kudüs’ün yeniden fethini sağladığı, Kösedağ Savaşı’nın ise yenilgiyle sonuçlanıp Türkiye Selçuklu Devleti’ni Moğol hâkimiyetine soktuğunun belirtilmesi (3 puan)
• Farklılık IV. Hıttin’den sonra Avrupa’da III. Haçlı Seferi’nin düzenlendiği, Kösedağ’dan sonra ise Anadolu’da siyasi birliğin bozulduğu, Türkmenlerin uçlara yöneldiği ve yeni Türk beyliklerinin ortaya çıktığının belirtilmesi (2 puan)

Kısmi puan: Yukarıdaki ölçütlerden yalnızca birine yer verilmesi hâlinde 3, ikisine 5, üçüne 8 puan verilir. Kösedağ sonrasında şehirlerin yağmalanması ve ağır vergiler nedeniyle ekonomik yıkım yaşanması, IV. ölçüt yerine kabul edilir.

Örnek doğru cevap: 3.1. Haçlılar 1099’da Kudüs’ü aldıklarında şehirdeki Müslüman ve Yahudi halkı katletmiştir. Selahaddin Eyyubi ise Kudüs’ü teslim aldığında Haçlıların fidye karşılığında güvenle şehirden ayrılmasına izin vermiş, fidyesini ödeyemeyen yoksul ve yaşlıların bir kısmını serbest bırakmış, yerli Hristiyanlara ve kutsal mekânlara dokunmamıştır. Bu durum, savaşta bile sivil halka merhametli ve hoşgörülü davranma anlayışını yansıtır. 3.2. Benzerlikler: İki savaş da bölgenin siyasi dengelerini değiştirmiştir. İkisi de dışarıdan gelen güçlere (Haçlılar, Moğollar) karşı yapılmıştır. Farklılıklar: Hıttin zaferle sonuçlanmış ve Kudüs yeniden Müslümanlara geçmiştir; Kösedağ ise yenilgiyle sonuçlanmış ve Türkiye Selçukluları Moğol hâkimiyetine girmiştir. Hıttin’den sonra III. Haçlı Seferi düzenlenmiştir; Kösedağ’dan sonra Anadolu’da siyasi birlik bozulmuş ve yeni Türk beylikleri ortaya çıkmıştır.

Yanlış cevap: 3.1’de Selahaddin’in şehir halkını cezalandırdığının ya da sürgün ettiğinin yazılması; 3.2’de iki savaşın da zaferle sonuçlandığının yazılması, Kösedağ Savaşı’nın Haçlılara ya da Doğu Roma’ya karşı yapıldığının belirtilmesi, benzerlik ve farklılık yerine yalnızca olayların özetlenmesi.

Doğru cevap:

4.1. (10 puan)

• I. Atabeylik kurumunun meliklerin devlet yönetimi ve askerlik eğitimini sağlamak amacıyla kurulduğunun belirtilmesi (3 puan)
• II. Atabeylerin, melik küçük yaşta ise eyaleti onun adına yöneterek eyaletin merkeze bağlı kalmasını sağladığının belirtilmesi (2 puan)
• III. Melikşah’tan sonra atabeylerin taht mücadelelerinde meliklerin dayandığı askerî güç hâline geldiğinin ve eyaletleri fiilen yönetmeye başladığının belirtilmesi (3 puan)
• IV. Atabeylerin yönettikleri bölgeleri babadan oğula geçen siyasi yapılara (atabeyliklere) dönüştürdüğünün, böylece eğitim ve rehberlik kurumunun bağımsız siyasi güce dönüştüğünün belirtilmesi (2 puan)

Kısmi puan: Yukarıdaki ölçütlerden yalnızca birine yer verilmesi hâlinde 3, ikisine 5, üçüne 8 puan verilir.

4.2. (10 puan)

• I. Süreklilik: Türkiye Selçuklularında eyaletlere melik gönderilmesi ve yanlarına atabey verilmesi uygulamasının sürdüğünün (Büyük Selçuklu taşra teşkilatının örnek alındığının) belirtilmesi (3 puan)
• II. Değişim: Melik ve atabeylerin yetkilerinin daha sınırlı tutulduğunun belirtilmesi (2 puan)
• III. Değişimin nedeni olarak Büyük Selçuklu Devleti’nde atabeylerin güçlenip taht mücadelelerine karışması ve atabeylikler kurmasıyla devletin parçalanmasının tecrübe edilmesinin gösterilmesi (3 puan)
• IV. Bu değişimle merkezî otoritenin korunmasının, eyaletlerin merkeze bağlılığının sağlanmasının ve benzer bir bölünmenin önlenmesinin amaçlandığının belirtilmesi (2 puan)

Kısmi puan: Yukarıdaki ölçütlerden yalnızca birine yer verilmesi hâlinde 3, ikisine 5, üçüne 8 puan verilir. Süreklilik ve değişim unsurları doğru yazılıp neden yazılmazsa en fazla 5 puan verilir.

Örnek doğru cevap: 4.1. Atabeylik, başlangıçta meliklere devlet yönetimini ve askerliği öğretmek, melik küçükse eyaleti onun adına yönetmek ve böylece eyaletleri merkeze bağlı tutmak için kurulmuştur. Melikşah’ın ölümünden sonra ise atabeyler, taht mücadelesine giren meliklerin askerî dayanağı olmuş, eyaletleri fiilen yönetmiş ve zamanla Zengiler, İldenizliler, Salgurlular gibi babadan oğula geçen atabeylikler kurmuştur. Böylece eğitim ve rehberlik amaçlı bir kurum, merkezden kopan siyasi bir güce dönüşmüştür. 4.2. Türkiye Selçuklularında eyaletlere melik ve yanlarına atabey gönderilmesi uygulaması sürmüştür; bu bir sürekliliktir. Ancak melik ve atabeylerin yetkileri sınırlandırılmıştır; bu bir değişimdir. Bu değişimin nedeni, Büyük Selçuklu Devleti’nde atabeylerin güçlenerek taht kavgalarına karışması ve devletin parçalanmasına yol açmasıdır. Türkiye Selçukluları bu yolla merkezî otoriteyi korumayı amaçlamıştır.

Yanlış cevap: Atabeylerin hükümdar soyundan gelen şehzadeler olduğunun yazılması (melik ile atabeyin karıştırılması); atabeylik kurumunun Türkiye Selçuklularında tamamen kaldırıldığının yazılması; değişim ve süreklilik unsurlarının yer değiştirilerek verilmesi.

Doğru cevap:

5.1. (6 puan)

• Durum 1: Kadı; miras davası şer’i hukuka göre görülür (2 puan)
• Durum 2: Divan-ı Mezâlim; devlet görevlisinden şikâyet söz konusudur (emîr-i dâd yazılması da kabul edilir) (2 puan)
• Durum 3: Kadıasker (kadıleşker); dava ordu mensupları arasındadır (2 puan)

5.2. (4 puan)

• Süreklilik: Örfi hukukun İslamiyet öncesi Türk devletlerindeki töre geleneğinin devamı olduğunun belirtilmesi (2 puan)
• Değişim: İslamiyet’in kabulüyle İslam hukukuna dayanan şer’i hukukun ve kadılık teşkilatının hukuk sistemine eklendiğinin belirtilmesi (2 puan)

Örnek doğru cevap: 5.1. Durum 1’deki miras anlaşmazlığına şer’i hukuka göre kadı, Durum 2’deki devlet görevlisinden yapılan şikâyete sultanın başkanlık ettiği Divan-ı Mezâlim, Durum 3’teki askerler arasındaki anlaşmazlığa ise kadıasker bakar. 5.2. Selçuklulardaki örfi hukuk, İslamiyet öncesi Türk devletlerinde uygulanan töre geleneğinin devamıdır; bu bir sürekliliktir. İslamiyet’in kabulüyle İslam hukukuna dayanan şer’i hukuk ve bu davalara bakan kadılık teşkilatı ortaya çıkmıştır; bu da bir değişimdir.

Yanlış cevap: Töre geleneğinin İslamiyet’in kabulüyle tamamen ortadan kalktığının yazılması; askerî davalara kadıların, miras davalarına kadıaskerlerin baktığının yazılması; şer’i ve örfi hukukun kaynaklarının yer değiştirilerek açıklanması (ör. örfi hukukun İslam hukukuna dayandığının yazılması).

Doğru cevap:

6.1. (10 puan)

• I. Antalya, Alanya ve Sinop gibi liman şehirlerinin alınmasıyla Anadolu’nun Karadeniz ile Akdeniz arasında transit ticaret merkezi hâline gelmesi (2 puan)
• II. Ticaret yolları üzerindeki kervansarayların tüccarlara güvenli konaklama imkânı sunarak ticareti canlandırması (2 puan)
• III. Yabanlu Pazarı gibi panayırlar, ticaret antlaşmaları ve gümrük kolaylıklarıyla yabancı tüccarların Anadolu’ya çekilmesi (2 puan)
• IV. Ticaret yolları üzerindeki şehirlerin nüfusunun artması (2 puan)
• V. Şehirlerin çarşı, han, cami, medrese ve şifahane gibi yapılarla genişlemesi ve imar edilmesi (2 puan)

Kısmi puan: Her ölçüt 2 puandır. Ticari önlemler sıralanıp şehirlerin gelişmesiyle ilişki kurulmazsa toplamda en fazla 4 puan verilir.

6.2. (10 puan)

• Ekonomik I. Usta-kalfa-çırak düzeniyle meslek eğitiminin sağlanması ve nitelikli üreticilerin yetişmesi (2 puan)
• Ekonomik II. Kalite ve fiyat denetimiyle tüketicinin korunması, hileli üretimin ve haksız kazancın önlenmesi (2 puan)
• Ekonomik III. Göçle gelen Türk esnaf ve zanaatkârların iş bulması, Doğu Roma (Bizans) esnafıyla rekabet edebilmesi ve böylece şehirlerde kalıcı olarak yerleşmesi (2 puan)
• Sosyal IV. Fütüvvetnamelerdeki kurallarla dürüstlüğün ve esnaf ahlakının iş hayatına hâkim olması (2 puan)
• Sosyal V. Ahi zaviyelerinde yolcuların ağırlanması ve ihtiyaç sahiplerine yardım edilmesiyle yardımlaşma ve dayanışmanın güçlenmesi (2 puan)

Kısmi puan: Her ölçüt 2 puandır. Ekonomik ve sosyal etkiler ayrımı yapılmadan doğru açıklanan her ölçüt de puan alır.

6.3. (5 puan)

• I. Devletin liman, yol ve kervansaray gibi altyapıyı kurduğunun ve ticaret yollarının güvenliğini sağladığının belirtilmesi (2 puan)
• II. Devletin antlaşmalar, gümrük kolaylıkları ve panayırlarla ticareti teşvik ettiğinin belirtilmesi (1 puan)
• III. Ahilik teşkilatının üretimi ve meslek eğitimini düzenlediğinin belirtilmesi (1 puan)
• IV. Ahilik teşkilatının kalite, fiyat ve esnaf ahlakını denetlediğinin belirtilmesi (1 puan)

Kısmi puan: Yalnızca devletin ya da yalnızca Ahiliğin rolü yazılırsa en fazla 3 puan verilir.

Örnek doğru cevap: 6.1. Türkiye Selçukluları Antalya, Alanya ve Sinop’u alarak Anadolu’yu Karadeniz ile Akdeniz arasında bir ticaret köprüsü hâline getirmiştir. Yollar üzerine yapılan kervansaraylar tüccarların güvenle konaklamasını sağlamış, Yabanlu Pazarı ve ticaret antlaşmaları yabancı tüccarları Anadolu’ya çekmiştir. Ticaretin canlanmasıyla yollar üzerindeki Konya, Kayseri, Sivas gibi şehirlerin nüfusu artmış; bu şehirler çarşı, han, cami, medrese ve şifahanelerle genişlemiştir. 6.2. Ahilik, usta-kalfa-çırak düzeniyle meslek eğitimini sağlamış ve nitelikli üreticiler yetiştirmiştir. Mal kalitesini ve fiyatları denetleyerek hileyi önlemiş, tüketiciyi korumuştur. Göçle gelen Türk esnafın iş bulmasını ve Bizans esnafıyla rekabet etmesini sağlayarak Türklerin şehirlerde yerleşmesine katkıda bulunmuştur. Fütüvvetnamelerdeki kurallarla dürüstlük iş hayatına hâkim olmuş, zaviyelerde yolcuların ağırlanması ve ihtiyaç sahiplerine yardım edilmesiyle dayanışma güçlenmiştir. 6.3. Devlet; liman, yol ve kervansaray gibi altyapıyı kurmuş, güvenliği sağlamış, antlaşmalar ve panayırlarla ticareti teşvik etmiştir. Ahilik ise şehirlerde üretimi ve meslek eğitimini düzenlemiş; kaliteyi, fiyatları ve esnaf ahlakını denetlemiştir. Devlet daha çok ticaretin, Ahilik ise üretimin düzenlenmesinde etkili olmuştur.

Yanlış cevap: Kervansarayların yalnızca askerî amaçla yapıldığının yazılması; Ahiliğin devlet tarafından kurulan bir vergi teşkilatı olarak açıklanması; Ahiliğin kurucusu olarak Şeyh Edebali’nin gösterilmesi; fütüvvet anlayışının Ahilikten etkilenerek ortaya çıktığının yazılması.

Doğru cevap:

7.1. (6 puan)

• 2 numaralı kutunun hatalı olduğunun belirtilmesi (1 puan); doğrusunun "Hükümdarın şahsına ait topraklara has arazi denirdi. Vakıf arazi, gelirleri cami, medrese gibi hayır işlerine ayrılan topraklardır." şeklinde yazılması (2 puan)
• 5 numaralı kutunun hatalı olduğunun belirtilmesi (1 puan); doğrusunun "Bu yapıların yapımı ve giderleri büyük ölçüde sultanlar, devlet adamları ve hayırsever kişilerce kurulan vakıflar aracılığıyla karşılanırdı." şeklinde yazılması (2 puan)

Kısmi puan: Hatalı kutu doğru belirlenip doğrusu yazılmazsa her kutu için 1 puan verilir. 2 numaralı kutu için yalnızca "has arazi" ifadesinin yazılması 2 puan olarak kabul edilir.

7.2. (4 puan)

• I. Hayvancılıkla geçinen konargöçer Türkmenlerin yaylak-kışlak düzeninde mevsimlik göçlerle yaşadığının, yani hayvancılığın konargöçer yerleşme biçimini belirlediğinin belirtilmesi (2 puan)
• II. İkta sistemiyle toprağa bağlanan ve tarımla uğraşan Türkmenlerin boylar hâlinde köyler kurarak yerleşik hayata geçtiğinin (köylerin boy adlarını taşıdığının) belirtilmesi (2 puan)

Kısmi puan: Ekonomik faaliyetin türünün yerleşme biçimini belirlediği genel olarak ifade edilip örneklendirilmezse 2 puan verilir.

Örnek doğru cevap: 7.1. 2 numaralı kutu hatalıdır; hükümdarın şahsına ait topraklara has arazi denirdi, vakıf arazinin gelirleri hayır işlerine ayrılırdı. 5 numaralı kutu hatalıdır; cami, medrese, şifahane ve zaviye gibi yapılar çoğunlukla sultanların, devlet adamlarının ve hayırseverlerin kurduğu vakıflar aracılığıyla yapılır ve yaşatılırdı. 7.2. Türklerin yerleşme biçimi ekonomik faaliyetlerine göre şekillenmiştir. Hayvancılık yapan Türkmenler yaylak ve kışlak arasında göç ederek konargöçer yaşamı sürdürmüştür. Tarımla uğraşmaya başlayan ve ikta sistemiyle toprağa bağlanan Türkmenler ise boylar hâlinde köyler kurarak yerleşik hayata geçmiş, bu köyler Kayı, Bayat, Avşar gibi boy adlarıyla anılmıştır.

Yanlış cevap: 1, 3 veya 4 numaralı kutuların hatalı olarak gösterilmesi; 2 numaralı kutunun doğrusunun "ikta arazi" olarak yazılması; 7.2’de ekonomik faaliyetler ile yerleşme arasında ilişki kurulmadan yalnızca kutulardaki bilgilerin tekrar edilmesi.