Doğru cevap:

1.1. (6 puan) Her boşluk için kart harfi ile savaş adının birlikte doğru yazılması gerekir; her doğru boşluk 1 puandır.

• I (1040): B – Dandanakan Savaşı (1 puan)
• II (1048): C – Pasinler Savaşı (1 puan)
• III (1071): F – Malazgirt Savaşı (1 puan)
• IV (1176): E – Miryokefalon Savaşı (1 puan)
• V (1187): D – Hıttin Muharebesi (1 puan)
• VI (1243): A – Kösedağ Savaşı (1 puan)

1.2. (4 puan)

• Türkler arasında yapılan savaşın Dandanakan Savaşı (B kartı) olarak belirtilmesi (2 puan)
• Etkisinin "Büyük Selçuklu Devleti kurulmuştur." ya da "Gazneliler Horasan’ı kaybederek yıkılış sürecine girmiştir." ya da "Türklerin İran, Irak ve Anadolu’ya yönelik göç ve fetihleri hız kazanmıştır." şeklinde yazılması; bunlardan birinin yazılması yeterlidir (2 puan)

Kısmi puan: Savaş adı doğru, etkisi bağlam dışı ise 2 puan; savaş adı yazılmadan yalnızca Büyük Selçuklu Devleti’nin kurulduğu yazılmışsa 2 puan verilir.

Örnek doğru cevap: 1.1. I: B – Dandanakan Savaşı, II: C – Pasinler Savaşı, III: F – Malazgirt Savaşı, IV: E – Miryokefalon Savaşı, V: D – Hıttin Muharebesi, VI: A – Kösedağ Savaşı. 1.2. Türkler arasında yapılan savaş, Selçuklular ile Gazneliler arasındaki Dandanakan Savaşı’dır. Bu savaşın sonunda Büyük Selçuklu Devleti kurulmuş, Gazneliler Horasan’dan çekilmek zorunda kalmış ve Türklerin batıya doğru göç ve fetihleri hızlanmıştır.

Yanlış cevap: Savaşların yerlerinin karıştırılması (ör. 1048’e Malazgirt, 1176’ya Hıttin yazılması); yalnızca kart harfi yazılıp savaş adının yazılmaması ya da kart harfi ile savaş adının birbiriyle uyuşmaması; 1.2’de Kösedağ, Malazgirt veya Pasinler savaşlarının Türkler arasında yapılmış savaş olarak gösterilmesi.

Doğru cevap:

2.1. (10 puan)

• I. Atabeylik kurumunun meliklerin devlet yönetimi ve askerlik eğitimini sağlamak amacıyla kurulduğunun belirtilmesi (3 puan)
• II. Atabeylerin, melik küçük yaşta ise eyaleti onun adına yöneterek eyaletin merkeze bağlı kalmasını sağladığının belirtilmesi (2 puan)
• III. Melikşah’tan sonra atabeylerin taht mücadelelerinde meliklerin dayandığı askerî güç hâline geldiğinin ve eyaletleri fiilen yönetmeye başladığının belirtilmesi (3 puan)
• IV. Atabeylerin yönettikleri bölgeleri babadan oğula geçen siyasi yapılara (atabeyliklere) dönüştürdüğünün, böylece eğitim ve rehberlik kurumunun bağımsız siyasi güce dönüştüğünün belirtilmesi (2 puan)

Kısmi puan: Yukarıdaki ölçütlerden yalnızca birine yer verilmesi hâlinde 3, ikisine 5, üçüne 8 puan verilir.

2.2. (10 puan)

• I. Süreklilik: Türkiye Selçuklularında eyaletlere melik gönderilmesi ve yanlarına atabey verilmesi uygulamasının sürdüğünün (Büyük Selçuklu taşra teşkilatının örnek alındığının) belirtilmesi (3 puan)
• II. Değişim: Melik ve atabeylerin yetkilerinin daha sınırlı tutulduğunun belirtilmesi (2 puan)
• III. Değişimin nedeni olarak Büyük Selçuklu Devleti’nde atabeylerin güçlenip taht mücadelelerine karışması ve atabeylikler kurmasıyla devletin parçalanmasının tecrübe edilmesinin gösterilmesi (3 puan)
• IV. Bu değişimle merkezî otoritenin korunmasının, eyaletlerin merkeze bağlılığının sağlanmasının ve benzer bir bölünmenin önlenmesinin amaçlandığının belirtilmesi (2 puan)

Kısmi puan: Yukarıdaki ölçütlerden yalnızca birine yer verilmesi hâlinde 3, ikisine 5, üçüne 8 puan verilir. Süreklilik ve değişim unsurları doğru yazılıp neden yazılmazsa en fazla 5 puan verilir.

Örnek doğru cevap: 2.1. Atabeylik, başlangıçta meliklere devlet yönetimini ve askerliği öğretmek, melik küçükse eyaleti onun adına yönetmek ve böylece eyaletleri merkeze bağlı tutmak için kurulmuştur. Melikşah’ın ölümünden sonra ise atabeyler, taht mücadelesine giren meliklerin askerî dayanağı olmuş, eyaletleri fiilen yönetmiş ve zamanla Zengiler, İldenizliler, Salgurlular gibi babadan oğula geçen atabeylikler kurmuştur. Böylece eğitim ve rehberlik amaçlı bir kurum, merkezden kopan siyasi bir güce dönüşmüştür. 2.2. Türkiye Selçuklularında eyaletlere melik ve yanlarına atabey gönderilmesi uygulaması sürmüştür; bu bir sürekliliktir. Ancak melik ve atabeylerin yetkileri sınırlandırılmıştır; bu bir değişimdir. Bu değişimin nedeni, Büyük Selçuklu Devleti’nde atabeylerin güçlenerek taht kavgalarına karışması ve devletin parçalanmasına yol açmasıdır. Türkiye Selçukluları bu yolla merkezî otoriteyi korumayı amaçlamıştır.

Yanlış cevap: Atabeylerin hükümdar soyundan gelen şehzadeler olduğunun yazılması (melik ile atabeyin karıştırılması); atabeylik kurumunun Türkiye Selçuklularında tamamen kaldırıldığının yazılması; değişim ve süreklilik unsurlarının yer değiştirilerek verilmesi.

Doğru cevap:

3.1. (10 puan)

• I: Ordunun; sarayda yetiştirilen gulamlardan oluşan hassa ordusu (Gulaman-ı Saray), ikta askerleri (sipahiler), Türkmenler ve bağlı devletlerin kuvvetlerinden oluştuğunun yazılması; en az gulam ve ikta askerlerinin yazılması gerekir (3 puan)
• II: Cihan hâkimiyeti anlayışının İslamiyet’in etkisiyle gaza ve cihat anlayışıyla birleşerek sürdüğünün yazılması (2 puan)
• III: Türkiye Selçuklularında Akdeniz ve Karadeniz’de donanma kurulduğunun yazılması; donanma komutanına reisü’l-bahr (melikü’s-sevahil) denildiğinin eklenmesi zorunlu değildir (3 puan)
• IV: Taht, tuğ, sancak, otağ, kılıç gibi alametlerin sürdüğünün ve bunlara hutbe okutma gibi İslami alametlerle tıraz, çetr, menşur, para (sikke) gibi yeni alametlerin eklendiğinin yazılması; eski alametlerin sürdüğü ve en az bir yeni alamet yazılmalıdır (2 puan)

Kısmi puan: Yukarıdaki ölçütlerden yalnızca birine yer verilmesi hâlinde 3, ikisine 5, üçüne 8 puan verilir. I’de yalnızca gulam ya da yalnızca ikta askerleri yazılırsa 2 puan; IV’te yalnızca yeni alametler yazılıp eski alametlerin sürdüğü belirtilmezse 1 puan verilir.

3.2. (10 puan)

• Neden I. İslamiyet’in kabulüyle Abbasiler ve Samaniler gibi Müslüman devletlerin askerî ve idari uygulamalarının (gulam ve ikta sistemleri) örnek alınması (2 puan)
• Neden II. Geniş topraklarda sürekli savaşa hazır, düzenli, disiplinli ve doğrudan hükümdara bağlı bir orduya ihtiyaç duyulması (Türkmen birliklerinin düzensiz yapısı) (2 puan)
• Neden III. Anadolu’da Akdeniz ve Karadeniz kıyılarının ele geçirilmesi ve kıyıların, deniz ticaretinin korunması ihtiyacı (donanma) (2 puan)
• Etki IV. Sultana bağlı hassa ordusuyla merkezî otoritenin güçlenmesi, ordunun kurumsallaşması ve profesyonelleşmesi (2 puan)
• Etki V. İkta sistemiyle devlet hazinesine yük olmadan atlı asker yetiştirilmesi, tarımsal üretimin ve vergi toplamanın sürekliliğinin sağlanması (2 puan)

Kısmi puan: Her ölçüt 2 puandır. Neden ve etki ilişkilendirilmeden yalnızca "gulam sistemi, ikta sistemi uygulandı" gibi ifadelerle yetinilirse toplamda en fazla 2 puan verilir.

Örnek doğru cevap: 3.1. I: Ordu; gulamlardan oluşan hassa ordusu, ikta askerleri (sipahiler), Türkmenler ve bağlı devletlerin kuvvetlerinden oluşmuştur. II: Cihan hâkimiyeti anlayışı sürmüş, İslamiyet’in etkisiyle gaza ve cihat anlayışıyla birleşmiştir. III: Türkiye Selçukluları Akdeniz ve Karadeniz’de donanma kurmuştur. IV: Taht, tuğ, sancak, otağ ve kılıç gibi alametler kullanılmaya devam etmiş, bunlara hutbe okutma, tıraz ve çetr gibi alametler eklenmiştir. 3.2. Selçuklular, Müslüman devletlerden Abbasilerin ve Samanilerin gulam ve ikta uygulamalarını örnek almıştır. Geniş topraklarını korumak için her an savaşa hazır, düzenli ve sultana bağlı bir orduya ihtiyaç duymuşlardır. Türkiye Selçukluları kıyı şehirlerini alınca deniz ticaretini ve kıyıları korumak için donanma kurmuştur. Bu değişimlerle sultana bağlı hassa ordusu sayesinde merkezî otorite güçlenmiş, ordu kurumsallaşmıştır. İkta sistemi sayesinde hazineden para harcanmadan asker yetiştirilmiş, toprakların işlenmesi ve vergilerin toplanması sürekli hâle gelmiştir.

Yanlış cevap: I’de Selçuklu ordusunun yalnızca boylardan oluştuğunun yazılması; III’te Büyük Selçuklu Devleti’nin donanma kurduğunun yazılması; IV’te İslamiyet öncesi alametlerin tamamen terk edildiğinin yazılması; 3.2’de değişimlerin Moğol etkisiyle ya da Haçlı Seferleri sırasında Avrupa’dan alınan uygulamalarla açıklanması.

Doğru cevap:

4.1. (10 puan)

• I. Antalya, Alanya ve Sinop gibi liman şehirlerinin alınmasıyla Anadolu’nun Karadeniz ile Akdeniz arasında transit ticaret merkezi hâline gelmesi (2 puan)
• II. Ticaret yolları üzerindeki kervansarayların tüccarlara güvenli konaklama imkânı sunarak ticareti canlandırması (2 puan)
• III. Yabanlu Pazarı gibi panayırlar, ticaret antlaşmaları ve gümrük kolaylıklarıyla yabancı tüccarların Anadolu’ya çekilmesi (2 puan)
• IV. Ticaret yolları üzerindeki şehirlerin nüfusunun artması (2 puan)
• V. Şehirlerin çarşı, han, cami, medrese ve şifahane gibi yapılarla genişlemesi ve imar edilmesi (2 puan)

Kısmi puan: Her ölçüt 2 puandır. Ticari önlemler sıralanıp şehirlerin gelişmesiyle ilişki kurulmazsa toplamda en fazla 4 puan verilir.

4.2. (10 puan)

• Ekonomik I. Usta-kalfa-çırak düzeniyle meslek eğitiminin sağlanması ve nitelikli üreticilerin yetişmesi (2 puan)
• Ekonomik II. Kalite ve fiyat denetimiyle tüketicinin korunması, hileli üretimin ve haksız kazancın önlenmesi (2 puan)
• Ekonomik III. Göçle gelen Türk esnaf ve zanaatkârların iş bulması, Doğu Roma (Bizans) esnafıyla rekabet edebilmesi ve böylece şehirlerde kalıcı olarak yerleşmesi (2 puan)
• Sosyal IV. Fütüvvetnamelerdeki kurallarla dürüstlüğün ve esnaf ahlakının iş hayatına hâkim olması (2 puan)
• Sosyal V. Ahi zaviyelerinde yolcuların ağırlanması ve ihtiyaç sahiplerine yardım edilmesiyle yardımlaşma ve dayanışmanın güçlenmesi (2 puan)

Kısmi puan: Her ölçüt 2 puandır. Ekonomik ve sosyal etkiler ayrımı yapılmadan doğru açıklanan her ölçüt de puan alır.

4.3. (5 puan)

• I. Devletin liman, yol ve kervansaray gibi altyapıyı kurduğunun ve ticaret yollarının güvenliğini sağladığının belirtilmesi (2 puan)
• II. Devletin antlaşmalar, gümrük kolaylıkları ve panayırlarla ticareti teşvik ettiğinin belirtilmesi (1 puan)
• III. Ahilik teşkilatının üretimi ve meslek eğitimini düzenlediğinin belirtilmesi (1 puan)
• IV. Ahilik teşkilatının kalite, fiyat ve esnaf ahlakını denetlediğinin belirtilmesi (1 puan)

Kısmi puan: Yalnızca devletin ya da yalnızca Ahiliğin rolü yazılırsa en fazla 3 puan verilir.

Örnek doğru cevap: 4.1. Türkiye Selçukluları Antalya, Alanya ve Sinop’u alarak Anadolu’yu Karadeniz ile Akdeniz arasında bir ticaret köprüsü hâline getirmiştir. Yollar üzerine yapılan kervansaraylar tüccarların güvenle konaklamasını sağlamış, Yabanlu Pazarı ve ticaret antlaşmaları yabancı tüccarları Anadolu’ya çekmiştir. Ticaretin canlanmasıyla yollar üzerindeki Konya, Kayseri, Sivas gibi şehirlerin nüfusu artmış; bu şehirler çarşı, han, cami, medrese ve şifahanelerle genişlemiştir. 4.2. Ahilik, usta-kalfa-çırak düzeniyle meslek eğitimini sağlamış ve nitelikli üreticiler yetiştirmiştir. Mal kalitesini ve fiyatları denetleyerek hileyi önlemiş, tüketiciyi korumuştur. Göçle gelen Türk esnafın iş bulmasını ve Bizans esnafıyla rekabet etmesini sağlayarak Türklerin şehirlerde yerleşmesine katkıda bulunmuştur. Fütüvvetnamelerdeki kurallarla dürüstlük iş hayatına hâkim olmuş, zaviyelerde yolcuların ağırlanması ve ihtiyaç sahiplerine yardım edilmesiyle dayanışma güçlenmiştir. 4.3. Devlet; liman, yol ve kervansaray gibi altyapıyı kurmuş, güvenliği sağlamış, antlaşmalar ve panayırlarla ticareti teşvik etmiştir. Ahilik ise şehirlerde üretimi ve meslek eğitimini düzenlemiş; kaliteyi, fiyatları ve esnaf ahlakını denetlemiştir. Devlet daha çok ticaretin, Ahilik ise üretimin düzenlenmesinde etkili olmuştur.

Yanlış cevap: Kervansarayların yalnızca askerî amaçla yapıldığının yazılması; Ahiliğin devlet tarafından kurulan bir vergi teşkilatı olarak açıklanması; Ahiliğin kurucusu olarak Şeyh Edebali’nin gösterilmesi; fütüvvet anlayışının Ahilikten etkilenerek ortaya çıktığının yazılması.

Doğru cevap:

5.1. (6 puan)

• 2 numaralı kutunun hatalı olduğunun belirtilmesi (1 puan); doğrusunun "Hükümdarın şahsına ait topraklara has arazi denirdi. Vakıf arazi, gelirleri cami, medrese gibi hayır işlerine ayrılan topraklardır." şeklinde yazılması (2 puan)
• 5 numaralı kutunun hatalı olduğunun belirtilmesi (1 puan); doğrusunun "Bu yapıların yapımı ve giderleri büyük ölçüde sultanlar, devlet adamları ve hayırsever kişilerce kurulan vakıflar aracılığıyla karşılanırdı." şeklinde yazılması (2 puan)

Kısmi puan: Hatalı kutu doğru belirlenip doğrusu yazılmazsa her kutu için 1 puan verilir. 2 numaralı kutu için yalnızca "has arazi" ifadesinin yazılması 2 puan olarak kabul edilir.

5.2. (4 puan)

• I. Hayvancılıkla geçinen konargöçer Türkmenlerin yaylak-kışlak düzeninde mevsimlik göçlerle yaşadığının, yani hayvancılığın konargöçer yerleşme biçimini belirlediğinin belirtilmesi (2 puan)
• II. İkta sistemiyle toprağa bağlanan ve tarımla uğraşan Türkmenlerin boylar hâlinde köyler kurarak yerleşik hayata geçtiğinin (köylerin boy adlarını taşıdığının) belirtilmesi (2 puan)

Kısmi puan: Ekonomik faaliyetin türünün yerleşme biçimini belirlediği genel olarak ifade edilip örneklendirilmezse 2 puan verilir.

Örnek doğru cevap: 5.1. 2 numaralı kutu hatalıdır; hükümdarın şahsına ait topraklara has arazi denirdi, vakıf arazinin gelirleri hayır işlerine ayrılırdı. 5 numaralı kutu hatalıdır; cami, medrese, şifahane ve zaviye gibi yapılar çoğunlukla sultanların, devlet adamlarının ve hayırseverlerin kurduğu vakıflar aracılığıyla yapılır ve yaşatılırdı. 5.2. Türklerin yerleşme biçimi ekonomik faaliyetlerine göre şekillenmiştir. Hayvancılık yapan Türkmenler yaylak ve kışlak arasında göç ederek konargöçer yaşamı sürdürmüştür. Tarımla uğraşmaya başlayan ve ikta sistemiyle toprağa bağlanan Türkmenler ise boylar hâlinde köyler kurarak yerleşik hayata geçmiş, bu köyler Kayı, Bayat, Avşar gibi boy adlarıyla anılmıştır.

Yanlış cevap: 1, 3 veya 4 numaralı kutuların hatalı olarak gösterilmesi; 2 numaralı kutunun doğrusunun "ikta arazi" olarak yazılması; 5.2’de ekonomik faaliyetler ile yerleşme arasında ilişki kurulmadan yalnızca kutulardaki bilgilerin tekrar edilmesi.

Doğru cevap:

6.1. (5 puan)

• I. Şehrin verimli bir ovanın kenarında kurulmasının, şehrin ihtiyaç duyduğu tarım ürünlerinin yakından sağlanmasına yönelik olduğunun belirtilmesi (1 puan)
• II. Şehrin iki ticaret yolunun kesiştiği yerde kurulmasının ticaretten yararlanmaya, tepedeki kale ile surların ise şehrin ve ticaretin güvenliğini sağlamaya yönelik olduğunun belirtilmesi (1 puan)
• III. Çarşının halkın en çok toplandığı Ulu Cami’nin çevresinde, şehrin ortasında kurulduğunun; aynı meslekten esnafın aynı sokakta toplanmasının alışverişi ve üretimi kolaylaştırdığının belirtilmesi; esnafın denetlenmesinin kolaylaştığının yazılması da kabul edilir (2 puan)
• IV. Hanların ticaret yollarının şehre girdiği kapıların yakınında kurulmasının, uzaktan gelen tüccarların mallarını kolayca taşıyıp depolamasını ve satmasını sağlamaya yönelik olduğunun belirtilmesi (1 puan)

6.2. (6 puan)

• I. Köylülerin tahıl, sebze ve meyve gibi tarım ürünlerini; konargöçerlerin yün, deri, yağ ve peynir gibi hayvansal ürünlerini şehir pazarında sattığının belirtilmesi (2 puan)
• II. Şehirdeki esnafın yün ve deri gibi ham maddeleri dokumacılık ve saraçlık gibi zanaatlarla işlediğinin, kumaş ve bakır kap gibi ürünleri köylülere ve konargöçerlere sattığının; böylece üç grubun birbirinin ihtiyacını karşılayan karşılıklı bir ekonomik bağ kurduğunun açıklanması (2 puan)
• III. Çıkarım: Tarım, hayvancılık, zanaat ve ticaretin şehirde buluşmasıyla şehrin çevresi için bir pazar ve üretim merkezi hâline geldiği, bu ekonomik canlılığın şehre nüfus çektiği ve şehrin büyüyüp geliştiği yönünde bir çıkarım yapılması (2 puan)

Kısmi puan: Ekonomik ilişki yalnızca tek yönlü olarak (yalnızca köylülerin ve konargöçerlerin şehre ürün sattığı) açıklanırsa II. ölçüt için 1 puan verilir.

6.3. (4 puan)

• I. Görüşün eksik ya da yanlış olduğunun belirtilmesi; kale, surlar ve sultan köşkünün şehrin askerî ve idari işlevini gösterdiğinin kabul edilmesi (1 puan)
• II. Çarşı, aynı meslekten esnafın toplandığı sokaklar ve hanların şehrin üretim ve ticaret merkezi, yani ekonomik bir merkez olduğunu gösterdiğinin belirtilmesi (2 puan)
• III. Cami, medrese ve şifahanenin şehrin dinî, eğitim ve sağlık hizmetlerinin verildiği sosyal ve kültürel bir merkez olduğunu gösterdiğinin belirtilmesi (1 puan)

Kısmi puan: Görüşün yanlış olduğu yazılıp kartlardan kanıt gösterilmezse 1 puan verilir.

Örnek doğru cevap: 6.1. Şehir, ihtiyaç duyduğu tahıl ve meyveyi yakından sağlayabilmek için verimli bir ovanın kenarında, ticaretten yararlanmak için de iki ticaret yolunun kesiştiği yerde kurulmuştur. Tepedeki kale ve surlar şehrin ve ticaretin güvenliğini sağlamıştır. Çarşı, halkın en çok toplandığı Ulu Cami’nin çevresinde kurulmuş; aynı meslekten esnafın aynı sokakta toplanması alışverişi ve esnafın denetlenmesini kolaylaştırmıştır. Hanlar ise tüccarların mallarını kolayca taşıyıp depolayabilmesi için ticaret yollarının şehre girdiği kapıların yakınına yapılmıştır. 6.2. Köylüler tahıl, sebze ve meyveyi; konargöçer Türkmenler yün, deri, yağ ve peyniri şehir pazarında satar. Şehirdeki dokumacılar ve saraçlar bu ham maddeleri işler; köylüler ve konargöçerler de şehirden kumaş, bakır kap ve tahıl alır. Böylece şehirliler, köylüler ve konargöçerler birbirinin ihtiyacını karşılar. Bu karşılıklı ilişki sayesinde şehir, çevresinin pazar ve üretim merkezi hâline gelmiş; ekonomik canlılık şehre nüfus çekerek şehrin büyümesini sağlamıştır. 6.3. Bu görüş eksiktir. Kale, surlar ve sultan köşkü şehrin askerî ve idari bir merkez olduğunu gösterir. Ancak çarşı, esnaf sokakları ve hanlar şehrin aynı zamanda üretim ve ticaret merkezi olduğunu; cami, medrese ve şifahane de eğitim, ibadet ve sağlık hizmetlerinin verildiği sosyal ve kültürel bir merkez olduğunu gösterir. Dolayısıyla Selçuklu şehirleri yalnızca askerî ve idari merkezler değil, ekonomik ve sosyal hayatın da merkezleriydi.

Yanlış cevap: Şehrin kuruluş yerinin yalnızca savunma ihtiyacıyla açıklanması; hanların askerî amaçla yapıldığının yazılması; köylülerin ve konargöçerlerin şehirle hiçbir ekonomik ilişkisinin bulunmadığının ya da kendi kendine yeten kapalı topluluklar olduğunun ileri sürülmesi; 6.3’te görüşün doğru kabul edilmesi ya da kartlarla ilişkisi olmayan bilgilerle değerlendirilmesi.